‘The Odyssee’ Odysseus’ geduldige eega Penelope speelt een listige rol in Homerus’ Odyssee, heldendicht waarin vrouwen een prominente rol spelen. Toch is ze wat te lijdzaam in sommige moderne ogen.
Anne Hathaway als Penelope en Tom Holland als Telemachus in ‘The Odyssey’.
In een gesprek met Empire over haar rol in Christopher Nolans blockbusterverfilming van The Odyssee benadrukte actrice Anne Hathaway uitgebreid dat Penelope voor haar niet iemand is die alleen „passief en stilletjes zit te wachten”. Ze lijkt te beseffen dat de echtgenote van Odysseus kampt met een imagoprobleem. Mensen kennen haar vooral als de geliefde die twintig jaar lang trouw en kuis bleef wachten terwijl haar man naar Troje vertrok, oorlog voerde en nadien levensgevaarlijke en wellustige avonturen op zee beleefde. Haar bovenmenselijke geduld werd ooit gezien als lovenswaardig, maar tegenwoordig zijn hoofdpersonen van een film bij voorkeur meer dan deugdzaam en trouw aan een afwezige echtgenoot.
Uit de originele tekst valt het nodige te putten. Odysseus’ echtgenote is daar vaak even slim en listig als haar echtgenoot. Dat is hard nodig, want Homerus’ beroemde epos begint op het moment dat Odysseus al twintig jaar weg is van thuiseiland Ithaka en talloze mannen, die soms niet veel ouder zijn dan haar zoon Telemachus, strijden om Penelopes hand. Zij hopen zelf koning te worden, bivakkeren in het paleis waar Penelope verblijft en verbrassen de voorraden van het koningspaar. Dankzij haar vernuft heeft de koningin de aanbidders enkele jaren van het lijf kunnen houden; ze vertelde hen dat ze pas kon trouwen als de lijkwade af was die ze voor haar schoonvader weefde. Stiekem ontrafelde ze echter iedere nacht haar weefwerk.
In de tekst van Homerus wordt Penelope steevast met adjectieven als ‘verstandig’ of ‘bezonnen’ omschreven en is ze inderdaad niet ‘passief’. Tegelijkertijd is in het bijna 3.000 jaar oude gedicht ook duidelijk dat Penelope haar scherpe geest vooral inzet om te kunnen blijven wachten op haar echtgenoot. En dat ze zich uiteindelijk toch moet schikken naar wat mannen haar opdragen.
In de eerste alinea’s waar ze opduikt, krijgt ze bijvoorbeeld al door haar zoon naar het hoofd geworpen dat het nemen van beslissingen een ‘mannenzaak’ is en wordt ze naar haar vertrekken gestuurd. Dat ze uiteindelijk toch openstaat voor een huwelijk komt door haar belofte aan Odysseus: ze zal hertrouwen als hij nog niet terug is als hun zoon Telemachus een volwassen baard krijgt.
Mia Goth en Anne Hathaway in ‘The Odyssey’.
Hoewel Penelope in Nolans nieuwe blockbuster opvallend meer weerwoord biedt tijdens haar discussies met Telemachus, blijft het de vraag of Hathaway erin zal slagen het imago van haar personage te laten kantelen. In dat geval hadden zij en Nolan meer kanttekeningen moet zetten bij het origineel.
Dat deed Margaret Atwood, auteur van The Handmaid’s Tale, toen zij in 2005 een nieuwe blik wierp op de Odyssee in haar novelle Penelope. Bij haar spreekt Penelope vanuit het dodenrijk de lezer toe over haar ‘ware motieven’. Atwood baseerde zich ook op Penelopes reputatie buiten Homerus’ werk, wat Ithaka’s koningin minder eenduidig maakt. Zo komt naast haar listigheid ook de rancune die ze voelt ten opzichte van haar beeldschone nichtje Helena uitgebreid ter sprake. Of haar pragmatisme: Penelope weet best dat de ‘monsters en godinnen’ die haar echtgenoot al die jaren zouden weerhouden om terug te keren mogelijk eufemismen zijn voor al te aardse herbergiers en bordelen.
Daarnaast werpt Atwood een blik op de twaalf dienstmeisjes van Penelope die in de Odyssee affaires kregen met de aanbidders en worden opgehangen in het kader van Odysseus’ bloedige wraakmissie. „Hun benen trappelden, maar niet lang”, schrijft Homerus. Bij Atwood hebben de meisjes weinig keus: ze worden soms verkracht of bespioneren in opdracht van Penelope de ongenode gasten van haar paleis. De schrijfster plaatst vraagtekens bij wie er in de Odyssee nu eigenlijk adjectieven als ’trouweloos’ of ‘loyaal’ verdienen.
Ook de recente Odysseeverfilming The Return (2024), met Juliette Binoche als Penelope, probeert nuances toe te voegen aan de psychologie van de wachtende koningin en schuwde aanpassingen aan de originele tekst niet. De film begint als de spectaculaire avonturen met mythische wezens uit het epos achter de rug zijn en Odysseus onherkenbaar, getraumatiseerd en naakt aanspoelt op Ithaka.
Binoche maakt van Penelope niet alleen een geduldige, maar ook een kwade echtgenote, de film zit vol met close-ups van haar betraande gezicht, dat even verbitterd als bedroefd overkomt. Ze heeft duidelijk het gevoel dat ze haar leven heeft vergooid voor mannen „die oorlog willen voeren”, waardoor je als kijker bij het slot alsnog twijfelt: zal ze haar echtgenoot vergeven voor zijn wandaden? Tegelijkertijd hangt ook hier onmiskenbaar een zweem van bovenmenselijke lijdzaamheid rond haar personage. Door de manier waarop haar vaak door een haardvuur verlichte, vertrokken gezicht in beeld wordt gebracht, roept Binoche herinneringen op aan de Mater Dolorosa, de rouwende Maria uit christelijke kunst.
Penelope dus helemaal losweken van haar passieve, wat engelachtige imago blijkt zelfs voor hedendaagse filmmakers moeilijk. Maar is dat echt nodig?
Christopher Nolans ‘The Odyssey’, vanaf deze week in de bioscoop, heeft de ambitie dé zomerhit van 2026 te worden.
> Waarom lukte het nooit iemand om de Odysseus van Homerus succesvol te verfilmen?
> Na Batman en Oppenheimer is Odysseus de volgende held met smetjes van regisseur Christopher Nolan
> Penelope, de vrouw van Odysseus, kampt met een imagoprobleemDe recensie van The Odyssey verschijnt in verband met een embargo op woensdag 15/7 om 18.00 uur.