Hoe wrang ook: de bekladding van vorige week van de grafstenen van het Sovjet Ereveld in Leusden passen in een traditie. De sporen wijzen nu in de richting van een extreemrechtse groepering uit Oost-Europa.
is binnenlandverslaggever van de Volkskrant.
Nee, de grote landkaart van de Sovjet-Unie in zijn kantoor is geen politiek statement, zegt Remco Reiding. Zijn werk als directeur van de stichting Sovjet Ereveld gaat over de 865 in de Tweede Wereldoorlog gesneuvelde soldaten die in Leusden begraven liggen, niet om het regime waar zij voor vochten – al was dat aan geallieerde zijde.
Toch blijkt het Sovjet Ereveld keer op keer mikpunt van geopolitieke spanningen, racisme en anti-Russische sentimenten. Reiding wijst op een tijdlijn van belangrijke momenten in de geschiedenis van de begraafplaats, op de muur bij het aanpalende museum.
Al tijdens de aanleg van het ereveld in 1948 was permanent politiebewaking aanwezig, vanwege het risico dat ‘der communisten vijandig gestemde personen’ vernielingen zouden aanbrengen. In 1967 werd een aantal grafstenen met Duitse leuzen beklad. 1979: de lokale burgemeesters kwamen niet langer naar de jaarlijkse herdenking op het ereveld, omdat de Sovjet-Unie Afghanistan was binnengevallen. 2014: na de annexatie van de Krim door Rusland nam Oekraïne niet langer deel aan de kranslegging op 9 mei. 2021: de muur op het ereveld werd beklad met anticommunistische en anti-Black Lives Matter-leuzen.
Afgelopen donderdagnacht, waarin een kwart van de grafstenen met rode letters werd beklad, staat er begrijpelijkerwijs nog niet tussen. De leuzen waren goed te lezen toen Reiding vrijdagochtend zijn dagelijkse rondje over de begraafplaats liep: ‘Fuck Putin’ en ‘Fuck Zelensky’, op elke grafsteen een letter. Die kreten lijken in het licht van de Russische oorlog in Oekraïne, waarin de twee presidenten tegenover elkaar staan, slecht verenigbaar. Maar de tag ‘NS/WP’ even verderop, die staat voor ‘nationaalsocialisme’ en ‘white power’ en wordt gebruikt door een extreemrechtse Oost-Europese groepering, duidt mogelijk op een neonazistisch motief.
In 2021 werd de groepering NS/WP in Rusland na verschillende (moord)aanslagen bestempeld als terroristische organisatie. De mensen daarachter zijn anticommunistisch en vinden dat Poetin te veel multiculturalisme tolereert. Of de actie in Leusden daadwerkelijk iets met NS/WP te maken heeft, moet nog blijken; de politie meldt dat er nog geen verdachten zijn opgepakt.
De verdroogde witte rozen op het muurtje hebben de begraafplaats niet gehaald: ‘Gesloten i.v.m. onderzoek’ staat op een geplastificeerd A4’tje op het hek van het ereveld, dat anders het hele jaar openstaat. Na vijf dagen schoonmaken is het nog de vraag of de rode waas ooit van de grafstenen verdwijnt, volgens de Oorlogsgravenstichting, die de graven onderhoudt. ‘Anders moeten wij die vervangen’, zegt een woordvoerder. ‘En dat kost ontzettend veel geld.’
Op 22 juni 1941 viel nazi-Duitsland de Sovjet-Unie binnen. Die zet – en de jarenlange strijd van het Rode Leger – speelde een doorslaggevende rol in de uiteindelijke overwinning van de geallieerden, maar kostte ook zo’n 27 miljoen Sovjetburgers en -soldaten het leven. Om degenen te eren die in Nederland stierven werd een centrale begraafplaats aangelegd, op de plek in Leusden waar al 101 Sovjetsoldaten lagen die waren omgekomen of gefusilleerd in Kamp Amersfoort.
Spreekt de minister van Oorlog bij de opening van het ereveld nog van een ‘voorrecht’ voor de Nederlandse regering om ‘tot in lengte van dagen’ de grafstenen te onderhouden, niet veel later werpt de Koude Oorlog een schaduw over de verering van geallieerde soldaten uit het Oosten. ‘Wat doen de Russen voor ons?’, schrijft een ambtenaar van het ministerie in 1955, voor wie de onderhoudskosten een doorn in het oog zijn. Een jaar later neemt de Oorlogsgravenstichting het beheer over.
Ook de huidige oorlog leidt soms tot verdachtmakingen van het ereveld, vertelt Reiding: sinds de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne heeft een aantal donateurs van het museum zich teruggetrokken. ‘Sommige mensen zien deze soldaten als vertegenwoordigers van onze vijand. Terwijl ze een grote bijdrage hebben geleverd aan onze vrijheid.’
Als student journalistiek ging Reiding eind jaren negentig op uitwisseling naar Moskou. Hij raakte in tien dagen gefascineerd door Rusland en werd bij terugkomst door zijn redactiechef bij de Amersfoortse Courant gewezen op de anonieme Sovjetgraven in Leusden, op het in vergetelheid geraakte ereveld. ‘Ik dacht: het kan toch niet zo zijn dat in mijn geboorteplaats 865 oorlogsslachtoffers begraven liggen en de families dat nog niet weten?’
In 2000 leidt zijn onderzoek tot het bezoek van de eerste nabestaande aan het ereveld. Ondertussen zijn 227 soldaten geïdentificeerd en zo’n vijftig nabestaanden afgereisd naar Leusden. Hij reisde zelf ook meermaals naar voormalige Sovjetstaten, waarbij zijn oog in een klaslokaal op de oude landkaart viel. Als bedankje voor zijn werk mocht hij die hebben.
‘We zijn een begrip geworden’, zegt Reiding. ‘Ik denk dat we daarom ook slachtoffer worden van zo’n bekladding. Hoge bomen vangen veel wind.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant