Extreem weer In het waterschap Brabantse Delta is sinds deze dinsdag overdag een onttrekkingsverbod van kracht, zodat alle boeren ’s nachts over genoeg water beschikken.
Lage waterstand in de Bergsche Maas.
Gemaal De Slagen, gelegen naast een groot Waalwijks industrieterrein, is gebouwd in de bedding van het Oude Maasje. Peilmeester Sjoerd Buijks van het waterschap Brabantse Delta loopt de naastgelegen dijk op en af om de Bergsche Maas te bereiken. Hij kijkt uit op oevers met populieren en wilgen en uiterwaarden met vergeeld gras. Dit Brabantse deel van de Maas werd ooit verlegd om rivierwater sneller af te voeren – om zo overstromingen in het Gelderse Land van Maas en Waal te voorkomen, vertelt hij.
Buijks wijst op een peilschouw in de Maas. Het rivierwater tikt het 50 centimeter boven NAP-streepje aan. Normaal staat de Maas pas eind augustus zo laag, zegt hij. Het waterschap heeft liever dat het water midden juli ergens tussen de 50 en 100 centimeter schommelt.
Het watertekort heeft meerdere oorzaken: te weinig regenval in Nederland, Duitsland en Zwitserland, te weinig sneeuwval in de Alpen afgelopen winter en een droge oostenwind waardoor water sneller verdampt. De vraag naar water neemt in de zomer juist toe.
Sinds deze dinsdag is daarom een onttrekkingsverbod van kracht. Tussen negen uur ’s ochtends en negen uur ’s avonds is het binnen het waterschap verboden om water uit sloten, beken en rivieren te gebruiken voor beregening. Overdag probeert het waterschap nu zoveel mogelijk water de polder in te sturen, zodat agrariërs ’s nachts hun land kunnen beregenen.
Boeren hoeven niet te wachten tot het donker wordt. Ze kunnen meestal grondwater oppompen uit hun tientallen meters diepe putten. Fruitboomgaarden koelen, vee laten drinken en branden blussen staat het waterschap de hele dag toe.
Handhavers controleren met onder meer drones of men zich aan de regels houdt. Dat is niet altijd nodig: soms staan beekjes zo droog dat agrariërs niet eens meer water kúnnen oppompen. Of ze willen niet het risico lopen dat hun dure pompsystemen verstopt raken.
Peilmeester Buijks beent weer terug over de dijk, naar het Oude Maasje, om een andere peilschaal aan te wijzen. Het water in de zijarm van de Bergsche Maas komt slechts circa 30 centimeter boven NAP uit. Rivieren zijn „niet waterpas”, maar dit verschil is wel erg groot, zegt hij. Voor de met riet begroeide oevers van de oude Maas steken houten paaltjes boven het wateroppervlak uit. Een slechte zaak, legt Buijks uit. Normaal staat de oeverbescherming onder water en is de bodem niet zichtbaar. Door de oostenwind wordt het water als het ware weggeblazen uit de rivierarm.
Peilmeester Sjoerd Buijks pakt zijn tekening erbij.
Peilmeester Sjoerd Buijks laat het bediengebied van gemaal De Slagen zien.
Buijks loopt verder naar de inlaat, een buis waardoor Maaswater naar de polderzijde van het gemaal stroomt. „Het zou moeten bulken bij de inlaat, dit zou een wildwaterrivier moeten zijn”, zegt de peilmeester. Via opvoergemalen komt het water bij hoger geleden gebieden als Waalwijk, Kaatsheuvel, Spang-Capelle en Waspik. „Dat is een heel groot gebied dat we met dit gemaal van water voorzien.”
Normaal stuurt het waterschap met de inlaat, „maar dat is nu niet mogelijk, want de schuif staat al volledig omhoog”. Het Maaswater stroomt weliswaar, maar heeft niet genoeg volume om het hele landinwaartse poldergebied te voorzien, legt hij uit.
Het urenverbod is een preventieve maatregel, bedoelt om strenger ingrijpen uit te stellen, legt hydroloog Niek Geelen van het waterschap uit. Als water nog schaarser wordt, zou een volledig onttrekkingsverbod in het hele waterschap bijvoorbeeld een mogelijkheid zijn. Maar die maatregel is „heel extreem en nooit eerder afgekondigd in het waterschapsgebied”, stelt hij. Boeren en fruittelers zouden dan ook ’s nachts geen oppervlaktewater meer mogen gebruiken.
„Het is moeilijk uit te vogelen welk effect het urenverbod precies gaat hebben”, vervolgt Geelen, omdat het waterschap de maatregel pas één keer eerder heeft ingezet in de polder, in augustus 2022. In het zuidelijke deel van het waterschap, waar hoge zandgronden liggen, worden standaard totaalverboden opgelegd. Dat is men gewend.
„In 2022 waren de agrariërs best wel positief over het verbod, omdat het water eerlijk in de polder werd verdeeld”, aldus Geelen. „Zonder verbod zitten boeren achterin de polder met een probleem. Maar we weten nog niet wat de geluiden dit jaar zijn.”
Peilmeester Sjoerd Buijks (34) laat de lage waterstand achter de dijk zien.
Geelen houdt intussen aandachtig de weersverwachting van de komende twee weken in de gaten. Dat is aardig te voorspellen, daarna wordt het onzeker. De Maas en de Rijn zullen de komende tijd weinig water afvoeren, voorziet hij. „Er komt geen neerslag aan, de temperaturen blijven hoog.”
Tekort aan water is niet het enige euvel. Momenteel is de waterkwaliteit binnen het waterschap nog goed, zegt hij, maar in opgewarmd water kan elk moment blauwalg bloeien. Dat moment breekt elke zomer aan. Als het zuurstofgehalte van het water zover daalt dat het giftig wordt, is het niet meer bruikbaar voor beregening. „Met het urenverbod willen we zorgen dat we op dat moment nog steeds kwalitatief water kunnen doorpompen naar de polder.”
De grillige weeromstandigheden maken het werk voor peilmeester Buijks een stuk uitdagender, vertelt hij. Een collega van hem die al dertig jaar in het vak zit, heeft eveneens weinig ervaring met dit soort situaties. „Je mag het niet zeggen, maar het extreme weer brengt vaktechnisch ook leuke dingen. Tuurlijk. Het is dynamischer. Anders ben je elke dag hetzelfde kunstje aan het doen. Nu is het af en toe experimenteren. Zou een afvoer ook als aanvoer werken? De grenzen opzoeken. Soms lukt iets, soms niet.”