Zelfs als je het maar met een half oog volgt, valt tijdens het WK voetbal op hoe flexibel nationalisme is. Ikzelf ben geen liefhebber , maar ik merkte het aan mijn vrienden. Allemaal mensen met een Nederlandse nationaliteit, die achtereenvolgens Curaçao als favoriet hadden en Kaapverdië. Zelf kon ik niet treuren om het verlies van Nederland tegen Marokko, en dat was geloof ik niet een geval van oikofobie (angst voor het eigen huis) zoals Thierry Baudet het bedoelt, maar eerder het gevolg van de snoeverij van Nederlandse voetbalexperts. Het Marokkaanse team zou uit ‘lilliputters’ bestaan, hoorde ik bij Vandaag Inside Oranje: bepaald niet hartverwarmend. Nederland stond vóór de wedstrijd hoger op de FIFA wereldranglijst. Daarna had Marokko Nederland op diezelfde lijst ingehaald.
Er zijn drie spelers van Marokko die in Nederland zijn geboren, ik stelde me voor hoe hun grootvaders in de jaren zestig nog in hun vaderland werden onderzocht door Nederlandse controleurs: op hun gebit en algehele conditie en Franse taalbeheersing. Nu strijden hun kleinzonen voor het land waar hun grootouders thuis waren. Dat is revanche, de underdog neemt het over van de gedoodverfde winnaar. Ja, het gaat om het voetbalspel zelf, maar juist tijdens dit WK werd nog eens duidelijk hoe innig het spelletje vervlochten is geraakt met mondiale politiek.
Ik appte mijn vriend Oussama – van Marokkaanse origine, maar lang verblijvend in Nederland, Frankrijk en de Verenigde Staten – om hem te feliciteren met de overwinning. Hij liet mijn gelukwensen gracieus langs zich heenglijden, en begon over een zwarte Amerikaanse filosoof.
Op de NOS site zag ik hoe Gazanen in hun kapot gebombardeerde land naar beeldschermen keken. Zelf hadden ze geen elftal om af te vaardigen, en daarom was Egypte de favoriet tegen Argentinië: Egypte verloor, maar in Gaza werd er ook iets gewonnen. Sportjournalist Mostafa Gabr uit Gaza: ”Het herinnert mensen eraan dat vreugde nog steeds mogelijk is, ondanks alles wat er is gebeurd. Al is het maar voor een paar uur.”
Ineens zie je de fenomenale werking van sport en spel: het trekt mensen uit het alledaagse, de onvoorspelbaarheid van het leven wordt ingedikt tot één wedstrijd, met een winnaar en verliezer. En zelfs in oorlogsgebieden wordt de oorlog naar de achtergrond gedrongen, en even is er enkel oog voor die gereglementeerde strijd op het veld.
Mij hoor je niet klagen nu Nederland het WK heeft verlaten, want nu is de nationale vooringenomenheid verdwenen, en moet je een persoonlijke keuze maken voor het land dat jouw aanmoediging verdient. En ineens doet die fameuze ‘sluier van onwetendheid’ toch een beetje mee in de voetballerij, van de Amerikaanse filosoof John Rawls (1921-2002). Rawls werd beroemd met dit gedachtenexperiment, waarin mensen zich moeten uitspreken over rechtvaardige uitgangspunten, zonder te weten welke positie ze zelf zouden innemen in die maatschappij. Dus je etniciteit, gender, sociale status en seksualiteit zijn onbekend, en vanachter die ‘sluier van onwetendheid’ vertel je wat je rechtvaardig zou vinden – zo speelt eigenbelang geen rol.
Stel je voor dat je je nationaliteit niet kent; je kan Ghanees of Kaapverdisch zijn. Zou je dan anders naar het toernooi hebben gekeken? Is die ‘sluier van onwetendheid’ überhaupt voorstelbaar in de internationale voetballerij? Ik was verbaasd hoe enthousiast ik was over Noorwegen. Ik zat met vrienden aan tafel, iedereen koos voor Engeland, maar ik trok zonder bedenkingen de Noorse kaart. Een ‘klein land’, zoals dat heet, geen vanzelfsprekende voetbalnatie, eerder de onderliggende partij. Een net land, met nette voorzieningen en een stabiele democratie. Goed, mijn ‘belangeloosheid’ liep meteen al over in politieke standpunten.
Voor mij, als gemankeerde voetbalfan wordt het pas echt interessant als het landsbelang niet meer op het spel staat. Zo moet het ook zijn gegaan bij Lotfi El Hamidi, wél voetballiefhebber. Die breekt op de website van de Groene Amsterdammer een lans voor het Franse voetbalelftal. Hamidi moet vliegensvlug van Marokko naar Frankrijk zijn overgestoken, zelf spreekt hij van ”chauvinistisch opportunisme”. Frankrijk heeft volgens Hamidi niet alleen de sterkste ploeg, maar ook – niet onbelangrijk: „Van de spelers die voor Frankrijk uitkomen heeft bijna iedereen roots in het buitenland.” Eindelijk erkenning voor de (Afrikaanse) diaspora.
Het is geen sluier waaronder het wereldkampioenschap bedekt gaat, maar een dekbed van politieke overwegingen.