Bij de machtsovername van sjeik Hamad bin Khalifa Al Thani in de jaren negentig stelde Qatar weinig voor op het wereldtoneel. Als emir maakte hij van de kleine Golfstaat een geopolitiek en economisch zwaargewicht. Zondag overleed de architect van het moderne Qatar.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Het geduld van Hamad bin Khalifa Al Thani is op. Als troonopvolger van Qatar is hij voorbestemd om op een dag de macht over te nemen van zijn vader, emir Khalifa bin Hamad Al Thani. Maar Hamad heeft grootse plannen voor Qatar. En hij duldt geen enkele sta-in-de-weg meer om die te realiseren.
Op 27 juni 1995, als zijn vader in Zwitserland is, ziet Hamad zijn kans schoon het lot een handje te helpen. Bloed hoeft niet te vloeien voor zijn paleiscoup, die zonder al te veel weerstand verloopt en op instemming van de rest van de heersende Al Thani-dynastie kan rekenen. ‘Ik ben niet blij met wat er is gebeurd’, zegt hij in een televisietoespraak over het verraden van zijn vader. ‘Maar het moest gebeuren en ik was degene die het moest doen.’
Wat volgt, is een van de ingrijpendste transformaties uit de geschiedenis van Qatar: van een ‘onbeduidend land in de Golfregio’ tot een ‘staat met internationale geopolitieke en economische allure’, zegt Gerd Nonneman, hoogleraar internationale relaties en Golfstudies aan de Georgetown University in Qatar. Niet voor niets roemt het paleis in een verklaring over het overlijden van Hamad de ‘enorme en onuitwisbare verdiensten’ van de man die wordt gezien als de architect van het Qatar van de 21ste eeuw.
De in 1952 geboren sjeik Hamad bin Khalifa Al Thani klimt na een militaire opleiding aan het Britse Sandhurst begin jaren zeventig gestaag op binnen de rangen van het Qatarese leger. In 1977 benoemt emir Khalifa, die zelf vijf jaar daarvoor zijn eigen vader heeft afgezet, Hamad als erfgenaam van de troon.
Nog voor Hamad formeel aan het roer komt te staan, krijgt hij begin jaren negentig al steeds meer macht over het dagelijks bestuur van Qatar. Maar het laatste woord over strategische keuzes heeft hij nog niet. Terwijl hij volgens Nonneman de noodzaak van een grotere rol voor het emiraat op het wereldtoneel, weg uit de schaduw van de grote broer Saoedi-Arabië, en de mogelijkheden voor economische ontplooiing ziet.
‘De invasie van Koeweit door Irak heeft veel indruk op hem gemaakt’, aldus Nonneman. ‘Het toonde sjeik Hamad de kwetsbaarheid van kleinere landen zoals Koeweit en Qatar. Maar de internationale reactie die op gang kwam, liet volgens hem ook zien dat het belangrijk is internationaal bekendheid te genieten en goede relaties met de rest van de wereld op te bouwen, zeker met de Amerikanen. Hij was daarin veel ambitieuzer dan zijn vader.’
Nadat hij zijn vader aan de kant heeft geschoven, trapt de nieuwe emir vol op het gaspedaal. Cruciaal ingrediënt om zijn missie te laten slagen: de enorme gasreserves die in de jaren zeventig zijn ontdekt.
‘Om dat uit te kunnen baten waren enorme sommen geld nodig’, zegt Nonneman. ‘Zijn vader was sceptisch en ook in de internationale energie-industrie en bankwereld was er twijfel. Qatar had de middelen niet. Sjeik Hamad was echter bereid grote schulden aan te gaan.’
Zijn gok betaalt zich uit: inmiddels is Qatar een van ’s werelds grootste producten van vloeibaar gas (lng). Het geld dat de export daarvan oplevert laat Hamad vanaf 2005 stromen naar het staatsinvesteringsfonds Qatar Investment Authority (QIA). Daarmee heeft hij een instrument in handen om Qatar te laten doordringen tot in de haarvaten van de wereldeconomie. Het staatsfonds en zijn dochtermaatschappijen krijgen in de loop der jaren voetbalclub Paris Saint-Germain in handen, evenals talloos prestigieus vastgoed over de hele wereld, van het Amstelhotel in Amsterdam tot het Londense The Shard.
De nieuwe economische rijkdom voor zijn land vertaalt zich niet direct in verregaande democratisering binnen de eigen grenzen, ondanks beloftes aan het begin van Hamads heerschappij. Van georganiseerde politieke oppositie is nog altijd geen sprake, vrijheid van meningsuiting is volgens mensenrechtenorganisaties beperkt en vrouwen en kwetsbare groepen, zoals de lhbti-gemeenschap, worden bij wet gediscrimineerd.
Op geopolitiek front krijgt de gewenste eigen koers wel steeds meer gestalte. Zo verwelkomt Hamad de VS op de Al Udeid-basis, inmiddels het hoofdkwartier van het Amerikaanse leger in de regio. Tegelijkertijd haalt de emir (op verzoek van Washington) de top van het aan Iran gelieerde Hamas naar Qatar, wanneer die ui Syrië zijn geknikkerd. Daarmee legt Hamad de basis voor de rol van ultieme bemiddelaar die de Golfstaat de afgelopen jaren heeft vervuld tussen Israël en Hamas en tussen de Verenigde Staten en Iran.
Daarnaast volgt een charmeoffensief met behulp van sport. De kroon op dat werk is de organisatie van het WK voetbal van 2022. Critici spreken van sportswashing: een poging om de aandacht af te leiden van bijvoorbeeld de erbarmelijke omstandigheden van de miljoenen arbeidsmigranten.
Een ander middel om de reputatie van Qatar te versterken is het nieuwsmedium Al Jazeera, dat onder Hamad het licht ziet en inmiddels alomtegenwoordig is in de huiskamers in de Arabische wereld. Volgens Nonneman was er bij sjeik Hamad anders dan veel van zijn collega’s in de regio meer bereidheid om ruimte te laten voor verschillende stemmen in de publieke politieke discussie in de Arabische Wereld.
‘Hij vond het contraproductief om populaire stemmen te onderdrukken in plaats van pragmatische betrekkingen op te bouwen. Hij voelde zijn regime immers niet van binnenuit bedreigd.’
In 2013 doet Hamad wat hij zijn eigen vader bijna twintig jaar daarvoor onmogelijk maakte: vrijwillig plaatsmaken voor zijn opvolger en zoon, Tamim bin Hamad Al Thani. Op eigen houtje afstand doen van de macht is haast zonder precedent in Qatar, maar volgens de uittredende emir was het tijd voor een ‘nieuwe generatie om de verantwoordelijkheid te nemen’. Nonneman: ‘Sjeik Tamim was volgens zijn vader het meest geschikt om zijn missie voort te zetten. En tot nu toe is dat ook zo gebleken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant