Europese sancties De economisch kleine, maar politiek omstreden handel tussen Europa en de illegale Israëlische nederzettingen op de bezette Westelijke Jordaanoever gaat door. Een grote groep EU-landen wil een verbod, maar Ursula von der Leyen en Berlijn liggen dwars.
Kaja Kallas, buitenlandchef van de Europese Unie, staat maandag in Brussel de pers te woord na de vergadering met de 27 ministers van Buitenlandse Zaken.
Op het gezicht van Kaja Kallas verschijnt maandagochtend, zo rond een uur of acht, een glimlachje. Een bitterzoete glimlach, dat wel. „Als jurist ken ik een gezegde: waar twee juristen zijn, zijn er drie meningen”, aldus de buitenlandchef van de Europese Unie. „Dat is hier aan tafel niet anders.”
De kwestie aan de vergadertafel is of de EU de handel met Israël moet beperken. Al tijden pleit een groep landen, waaronder Nederland, voor een verbod op goederen uit Israëlische illegale nederzettingen. Al even lang is een andere groep landen daar fel op tegen. Maandag had een overleg tussen de 27 ministers van Buitenlandse Zaken en Kallas tot klaarheid moeten leiden.
In plaats daarvan is het debat beland in een sterk staaltje juridische haarkloverij. Alles draait om een ogenschijnlijk technische vraag: is zo’n maatregel tegen Israël een handelsbeslissing, zoals de juridische dienst die de buitenlandministers bij hun werk ondersteunt zegt? Of is dit het domein van het buitenlandbeleid, zoals de huisjuristen van de Europese Commissie beweren?
Het antwoord op die vraag maakt een wereld van verschil. Handelsbeleid kan worden ingevoerd als een ruime meerderheid van de landen zich erachter schaart. Voor buitenlandbeleid ligt de lat hoger. Daar volstaat alleen instemming van alle lidstaten.
Ook aan het eind van de vergadering heeft Kallas nog geen conclusie getrokken. Ze kan alleen melden dat haar team een importverbod verder gaat bestuderen, voor een volgend overleg.
Het gaat, natuurlijk, niet om de techniek. Dat de Europese Commissie aanstuurt op unanimiteit, heeft niet zo veel te maken met juridische inzichten en alles met de eigen voorkeur van de Commissie.
„De Commissie wil dit niet”, zegt een diplomaat beslist. „De Commissie denkt dat ze haar goddelijke gang kan gaan, maar er zijn gewoon wetten die ruimte aan de lidstaten geven.”
Dat de Commissie die wetten naast zich neer zou leggen, heeft dan weer te maken met één machtige vrouw in het bijzonder. „Het gaat om de wensen van de dertiende verdieping”, zegt een andere diplomaat. Daar – op de hoogste etage van het hoofdkantoor van de Europese Commissie, met uitzicht op de vergaderzaal waar de ministers maandag zitten – zetelt Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.
Von der Leyen heeft zich, ondanks verzet uit heel wat Europese hoofdsteden en van meerdere mede-Eurocommissarissen, steevast aan de zijde van Israël opgesteld sinds de Hamas-aanval van 7 oktober 2023. Al kort na de aanval reisde ze op eigen houtje en zonder overleg af naar het land om haar onvoorwaardelijke steun uit te spreken.
Sindsdien heeft ze zich meermaals gekeerd tegen voorstellen om sancties op te leggen, of het nu was vanwege de Israëlische gewelddadigheden in Gaza of vanwege het geweld van kolonisten op de Westelijke Jordaanoever, zien diplomaten. „Dit is een van haar stokpaardjes”, zegt een van hen. Zelfs de inperking van de handel met de illegale nederzettingen, die qua economische omvang zeer beperkt is, ligt daardoor lastig.
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen heeft zich meermaals gekeerd tegen voorstellen om sancties op te leggen aan Israël.
Als de Europese Commissie echt werk had willen maken van maatregelen, is er namelijk altijd wel een geitenpaadje te vinden. Afgelopen jaar vond de Commissie nog een formule om de uitfasering van Russisch gas zodanig te formuleren dat het zonder unanimiteit kon – om zo de tegen-stem van Slowakije en Hongarije onklaar te maken.
Heel even leek Von der Leyen vorig jaar bij te draaien. Toen deed ze een voorstel om de handelsvoordelen uit het Europees-Israëlische Associatieakkoord te schrappen, op verzoek van een grote groep landen. Daar bleek echter niet genoeg steun voor bij de lidstaten. Alleen sancties tegen gewelddadige individuele kolonisten haalden het tot nu toe wel.
Ook zonder weerstand van de Europese Commissie is het al lastig om een consensus te bereiken in buitenlanddiscussies in Brussel, en al helemaal als Israël het onderwerp is. Regelmatig ontstaat ruis op de lijn, doordat binnen coalities regeringsleiders en buitenlandministers van een andere partij zijn, met uiteenlopende standpunten over Israël.
Ook een regeringswissel kan de verhoudingen direct veranderen. Zo hoorde Slovenië samen met Spanje en Ierland tot een aantal maanden geleden bij de felste critici van Israël. Maar de vers gekozen premier Janez Jansa heeft het roer volledig omgegooid en dwarsboomt juist sancties.
Maar als er één land uitspringt dat – samen met Von der Leyen – het hardst op de rem heeft gestaan, dan is het Duitsland. Kritiek op Israël blijft in Duitsland zeer beladen, en dat geldt ook voor EU-sancties.
Om die reden kon Berlijn dinsdag blij zijn dat Von der Leyen zo stevig op een unanieme beslissing aandrong en een verder weinig concreet voorstel presenteerde. Als er straks wél een concreet plan op tafel ligt, gaat de aandacht naar de dwarsliggende landen, Duitsland voorop. Dat scenario schuift de Duitse regering graag nog even voor zich uit.
En als er gestemd moet worden? Vanwege zijn omvang wordt Duitsland niet snel genegeerd als het erop aankomt. Maar zelfs als dat mag en kan en slechts een ruime, ‘gekwalificeerde’ meerderheid volstaat, is na maandag onduidelijk hoe groot de steun voor sancties nu precies is.
Naast Duitsland en Slovenië worden ook Bulgarije, Oostenrijk en zeer waarschijnlijk Hongarije en Italië gezien als nee-stemmers, als het tot een stemming komt. Zo kruipen de weken verder, zonder importverbod.