Banken De herinnering aan de financiële crisis van 2008 is weggeëbd, en de Europese Commissie komt met plannen om Europese banken concurrerender te maken. Bijvoorbeeld door kapitaalregels te versoepelen. Slecht idee, en onnodig, zeggen Suzanne Vissers en Francis Weyzig.
Uitzicht vanuit het hoofdkantoor van de Europese Centrale Bank in Frankfurt am Main.
Ons financiële stelsel scheerde achttien jaar geleden langs de rand van de afgrond, overheden inspringen om banken te redden. In reactie daarop werden wereldwijd de regels aangescherpt en het toezicht versterkt, zoals kapitaaleisen voor banken. Financiële regulering beweegt zich echter als een pendule. Naarmate de herinnering aan de crisis vervaagt en stabiliteit de norm lijkt, groeit de roep om bepaalde regels weer te versoepelen. Het Centraal Planbureau waarschuwde vorig jaar al dat hier een gevaar in schuilt.
Suzanne Vissers is wetenschappelijk medewerker en Francis Weyzig is programmaleider, beiden bij CPB
Nu zien we dat die beweging dreigt door te slaan. In de VS worden kapitaaleisen voor grote banken teruggeschroefd en het toezicht drastisch afgeschaald. Officieel om kredietverlening aan bedrijven en huishoudens te bevorderen, maar in de praktijk betekent het dat bedrijven aan minder plichten hebben op het gebied van onder andere milieu– en consumentenbescherming. Europa kan het zich niet veroorloven om achter te blijven bij deze ‘modernisering’, aldus de Europese bankenkoepel EBF. Daarbij suggereert de EBF dat verlaging van kapitaaleisen nodig zou zijn om de kredietverlening te laten groeien en de Europese concurrentiekracht te vergroten. Hier is echter sprake van een hardnekkig misverstand: juist goed gekapitaliseerde banken kunnen de kredietverlening in deze onzekere tijd op peil houden.
Kapitaaleisen vormen een belangrijk aspect van bankregulering. Banken pleiten doorgaans voor lagere eisen, en dat is vanuit hun perspectief niet vreemd. Hoe meer een bank zich financiert met geleend geld, hoe groter het rendement voor aandeelhouders is in goede tijden. Maar bij een bankencrisis kunnen de kosten snel oplopen, door een recessie, werkloosheid en steunpakketten. De rekening komt dan niet alleen terecht bij de bank zelf, maar bij de samenleving als geheel. De redding van ABN AMRO alleen al heeft ons miljarden gekost. Het pleidooi voor lagere kapitaaleisen mag dan begrijpelijk zijn vanuit het oogpunt van aandeelhouders, vanuit maatschappelijk oogpunt is het afwentelen van risico’s ongewenst. Kapitaaleisen zijn bedoeld om dat recht te trekken.
Een veelgehoord misverstand is dat kapitaal geld is dat banken opzij moeten zetten en dus niet kunnen uitlenen. Dat klinkt aannemelijk, maar het klopt niet. Vaak wordt kapitaal verward met reserves, zoals kasgeld of tegoeden bij de centrale bank. Dat is inderdaad geld dat niet wordt uitgeleend en achter de hand wordt gehouden om bijvoorbeeld een plotselinge uitstroom van spaargeld te kunnen opvangen.
Wat is bankkapitaal dan wel? In essentie is dat het eigen geld van een bank: de inbreng van aandeelhouders en ingehouden winsten. Samen met spaartegoeden en het geld dat marktpartijen aan de bank uitlenen vormt dit de financieringskant van de bankbalans. Aan de andere kant van de balans staan de bezittingen van een bank, zoals hypotheken, bedrijfsleningen en reserves. Wanneer huishoudens of bedrijven hun leningen onverwacht niet kunnen terugbetalen, vormt het kapitaal een buffer om verliezen op te vangen.
Er zijn geen aanwijzingen dat hogere kapitaalbuffers leiden tot een noemenswaardige structurele beperking van de kredietverlening, zo blijkt uit empirisch onderzoek. Integendeel: juist goed gekapitaliseerde banken kunnen de kredietverlening aan de economie blijven ondersteunen in onzekere tijden. Dankzij voldoende buffers konden banken tijdens de coronacrisis de economie van krediet blijven voorzien. Wel is het zo dat banken tijdelijk minder krediet kunnen verstrekken als ze opeens moeten voldoen aan hogere kapitaaleisen, waar de EBF ook op wijst. Banken blijken echter goed in staat om zich aan te passen en de omvang van hun eigen vermogen te laten meebewegen.
Europese banken beschikken momenteel over voldoende kapitaal, maar zetten dit beperkt in om extra leningen te verstrekken en keren in plaats daarvan een groot deel van hun winsten uit aan aandeelhouders. Verlaging van kapitaaleisen zal daarom ook niet automatisch leiden tot meer kredietverlening. Er wordt wel beweerd dat banken hun aandeelhoudersrendement moeten optimaliseren om investeerders te blijven aantrekken, maar de afgelopen jaren gebeurde het omgekeerde. In plaats van nieuw kapitaal aan te trekken, hebben banken juist op grote schaal aandelen teruggekocht.
Naar verluidt vroegen Frankrijk, Spanje en Italië andere landen hun oproep voor soepelere regels mee te ondertekenen, maar heeft Nederland daarvoor bedankt. Sommige regels zijn er met een goede reden. Het is in de huidige onzekere wereld van belang de stabiliteit van het financiële stelsel niet op het spel te zetten.