nieuwsbriefNRC Voorkennis
NRC Voorkennis Het OM sloeg vlak voor de zomervakantie nog even toe door vervolging in te stellen tegen Tata Steel Nederland en een strafrechtelijk onderzoek te starten naar Sabic in Zeeland. Is er sprake van een trendbreuk en moeten fabrieken vaker bij de rechter opdraven wegens vervuilende uitstoot? Zegt dat ook iets over de positie van de industrie in onze samenleving?
Toeval of niet? Die voor de hand liggende vraag rees bij ons op de redactie woensdag toen op één dag het Openbaar Ministerie bekendmaakte dat het Tata Steel Nederland gaat vervolgen en ook een strafrechtelijk onderzoek begint naar chemieconcern Sabic.
Dit is een ingekorte versie van de NRC Voorkennis-nieuwsbrief. Twee keer per week schrijft de economieredactie van NRC daarin over economische ontwikkelingen die op de redactievloer tot opwinding leiden. Inschrijven (voor Plus-abonnees) doe je hier:
Inschrijven voor NRC Voorkennis
Een telefoontje naar het OM ligt dan voor de hand. „Zie het als een bevestiging dat milieucriminaliteit een prioriteit is”, zegt de woordvoerder. Hij wijst ook op een interview in de Volkskrantanderhalf jaar geleden met hoofdofficier van Justitie Michiel Zwinkels. Die maakte daarin al duidelijk dat er meer milieuzaken opgepakt zullen worden. „Ik voel de roep van de maatschappij om op te treden in elk geval heel sterk op milieugebied”, zei hij daarin.
Zwinkels sprak in dat interview een duidelijke waarschuwing uit voor bedrijven en hun bestuurders: „Bedrijven hebben grote financiële belangen om zich niet aan de regels te houden. Misdaad mag geen uitkomst van een kosten-batenanalyse zijn. Daarom vinden wij dat we daar strenger in moeten gaan straffen.”
Dat merken Tata en Sabic dus nu. Even nog over die twee zaken:
Het is moeilijk om voorbeelden te vinden van grote bedrijven die in Nederland voor milieuvervuiling en toebrengen van schade aan de gezondheid van omwonenden voor de rechter zijn gesleept in een strafzaak én daarvoor zijn veroordeeld. Lopende onderzoeken zullen de lakmoestest zijn welke vuist het Openbaar Ministerie kan maken.
Het OM doet ook strafrechtelijk onderzoek naar Chemours, gericht op mogelijk schadelijke effecten van de uitstoot van PFAS, ook weer na aangifte van advocate Ficq in 2023 namens omwonenden van de fabriek in Dordrecht. Opvallend is dat het hier gaat om mogelijk strafbare feiten van langer geleden, namelijk van voor 2012. Tata Steel Nederland wordt vervolgd voor mogelijk strafbare activiteiten vanaf 2018 tot dit jaar.
In een zaak tegen de NAM, waartegen het OM een boete van 20 miljoen euro had geëist voor het zonder vergunning verwerken en in de diepe bodem injecteren van afvalstoffen, ging de rechtbank in Zwolle niet mee. Het mijnbouwbedrijf kreeg vrijspraak. Het OM is in hoger beroep gegaan.
Het OM wil verder gaan dan alleen bedrijven aanklagen. Bij Tata Steel Nederland heeft het OM aangekondigd nog onderzoek te doen naar de verantwoordelijkheid van leidinggevenden.
Ook bij de strafrechtelijke onderzoeken naar Sabic en Chemours wordt naar de rol van leidinggevenden gekeken. Daarbij gaat het overigens niet alleen om het topmanagement, maar om verschillende lagen in het management.
Áls dat gebeurt, zal dat een tweede trendbreuk zijn. In Nederland komen – of het nu om fraude gaat of nu om milieucriminaliteit – zelden de leidinggevenden van bedrijven in het beklaagdenbankje. „Wij willen niet dat ze zich langer kunnen verschuilen achter hun bedrijven”, zegt de woordvoerder van het OM. „Niet als ze aangestuurd hebben op criminele activiteiten, niet als ze verantwoordelijk zijn voor beslissingen die hebben geleid tot milieuvervuiling of schade aan de gezondheid en niet als ze nalatig zijn geweest bij het houden aan de milieu- en gezondheidsvoorschriften.”
Zegt deze aanpak van de industrie ook iets over het maatschappelijk klimaat in Nederland? Opvallend is dat bij Tata Steel, Sabic en Chemours de strafrechtelijke onderzoeken begonnen zijn na aangiftes van omwonenden en stichtingen.
De rol van omwonenden en de zorg om hun gezondheid is de afgelopen jaren groter geworden in discussies over de toekomst van industriële vestigingen. Delen van de bevolking spreken zich luider uit over de uitstoot van de fabrieken. De band tussen die fabrieken en de gemeenschap, als belangrijke werkgever en vaak ook ondersteuner van culturele, maatschappelijke en sportieve initiatieven, is losser geworden. Zeker in tijden van arbeidsmarktkrapte, als er voldoende mogelijkheden zijn om banen buiten de fabriek te vinden.
Zijn ook overheden minder close aan het worden met bedrijven en minder gevoelig voor hun lobby? Het lijkt erop dat ze regels aanscherpen, hogere vergunningseisen stellen en de handhaving opschroeven. Ook dat is een omwenteling die de lokale bazen in Nederland zullen moeten uitleggen aan hun eigenaren in het buitenland. De grote uitstoters van Nederland – of het nu gaat om staal, chemie, kunstmest of raffinaderijen – zijn bijna allemaal in buitenlandse handen.
In de hoofkantoren in India, Saoedi-Arabië, de VS of het Verenigd Koninkrijk zullen de opperbazen zich afvragen in welke mate de risico’s op megaboetes voor hun dochterbedrijven en op gevangenisstraffen voor henzelf en voor hun managers in Nederland zijn opgelopen. Dat zal wennen zijn. Wat wellicht is terug te zien in een aanscherping van hun risicoparagrafen in de jaarrekening. Juicht u de hardere aanpak van vervuilers door het Openbaar Ministerie en door andere overheden toe, zou deze strenger moeten zijn of slaat het in Nederland juist door? Laat me weten via daan.vanlent@nrc.nl