Schuld als bijzaak Zowel de Franse radicaal-rechtse politica Marine Le Pen als de Britse Nigel Farage wil het ‘volk’ laten beslissen in wat eigenlijk een gerechtelijke procedure is. Door te stellen dat de kiezer de rechter mag zijn, minimaliseren ze de democratie.
Marine Le Pen wordt op 8 juli toegejuicht door aanhangers in La Flèche, in het noordwesten van Frankrijk.
Laat het volk maar beslissen over onze toekomst, leken Marine Le Pen en Nigel Farage deze week te denken. De veroordeling in hoger beroep voor misbruik van publiek geld door de Franse politica, de opstapeling van onderzoeken naar financiering voor de Brit: van schaamte is geen spoor te bespeuren. In plaats van te vertrekken of spijt te betuigen, presenteren de radicaal-rechtse Europese politici zich als slachtoffer en gebruiken ze de zaken als brandstof. Zíj zijn degenen die worden tegengewerkt, maar dat laten ze niet gebeuren.
Marine Le Pen stelde zich dinsdag vlak na haar veroordeling verkiesbaar voor de presidentsverkiezingen, Farage riep diezelfde dag een verkiezing uit zodat de mensen kunnen besluiten: willen ze hem of de ‘gevestigde orde’?
Het hof van beroep in Parijs oordeelde dinsdag dat Le Pen (samen met haar partijgenoten) schuldig is aan het jarenlang verduisteren van bijna drie miljoen euro aan Europees geld. Het verbod op verkiesbaarstelling is korter dan de straf die ze in eerste instantie kreeg opgelegd. Hierdoor kan ze toch meedoen aan de presidentsverkiezingen van april 2027.
Een paar uur na het voorlezen van het vonnis maakte Le Pen in het Franse avondjournaal haar kandidatuur bekend. Dat ze op verkiezingsdag mogelijk een enkelband draagt, omdat ze ook een jaar onvoorwaardelijke celstraf heeft gekregen, die ze in huisarrest mag uitzitten, leek bijzaak. De kiezers „zullen rechters zijn”, zei ze. Door in cassatie te gaan hoopt Le Pen het dragen van de enkelband zo lang mogelijk te kunnen uitstellen. Ook het feit dat ze wel degelijk schuldig bevonden is, op basis van een grote hoeveelheid bewijs, was net als de enkelband bijzaak in haar televisietoespraak – en dat terwijl ze zich jarenlang heeft ingezet voor een wet die bekleding van een publiek ambt onmogelijk maakt na het sjoemelen met publiek geld.
Eerder die dag had Farage aangekondigd een verklaring te geven over zijn „future in public life”. Er volgde een door de BBC uitgezonden toespraak waarin Farage verklaarde dat het onderzoek naar de miljoenendonatie die hij als parlementariër niet meldde vals spel is van het ‘establishment‘, om zijn populariteit te breken. Hij besloot zijn zetel in het parlement op te geven, om meteen een herverkiezing te organiseren in zijn district, Clacton. „De mensen in Clacton zullen een oordeel vellen over mijn daden. Dit zal een verkiezing zijn van de people versus the establishment.”
Dat Le Pen en Farage zich toch verkiesbaar stellen, kan te maken hebben met de Amerikaanse president Donald Trump, zegt Steven Van Hecke, hoogleraar Europese politiek aan de KU Leuven. „Hoewel lang niet alle radicaal-rechtse politici in Europa zich willen associëren met Trump, kijken ze natuurlijk wel naar hem. Ze zien dat hij wegkomt met zijn uitspraken en veroordelingen. De kiezer straft Trump niet af, en daaruit maken radicaal-rechtse politici op dat het voor hen ook zou kunnen gelden. In die zin is Trump-II een belangrijke factor voor radicaal-rechts in Europa: ze zien wat je kunt doen en zeggen zonder consequenties.”
Bovendien is het bewijs dat kiezers corruptie erg vinden vrij dun, zegt Catherine de Vries, hoogleraar politicologie aan de IE-Universiteit in Madrid. „Kiezers zijn vaak bereid om aantijgingen en corruptieschandalen over het hoofd te zien als ze er iets anders voor terugkrijgen. Dat kan economische groei zijn, maar ook aandacht voor een bepaald thema, zoals migratie. Het is een soort uitruil.”
Dat is een zorgwekkende evolutie, vindt Van Hecke, maar wel een die te verklaren is: „Veel mensen hebben een gevoel van wantrouwen, een gevoel dat justitie alleen de heersende klasse beschermt.” Het is een verhaal waar veel mensen vatbaar voor zijn, zegt Van Hecke, en daar spelen radicaal-rechtse politici op in.
Er is wel een grens, benadrukt De Vries. „Na veertien jaar Orbán in Hongarije ging het economisch slechter en namen de publieke voorzieningen af. Toen wist Peter Magyar met zijn anti-corruptieverhaal door te breken.”
Nigel Farage bij een pub vlak na zijn ‘aankondiging’ van dinsdag.
Het verheffen van de ‘wil van het volk’ boven rechterlijke uitspraken of onderzoeken staat op gespannen voet met liberaal-democratische waarden, legt Stijn van Kessel uit, hoogleraar vergelijkende politicologie aan de Queen Mary University of London. Om überhaupt te kunnen spreken van één volk met één wil, zoals Farage doet met zijn verkiezing van het ‘volk tegen de gevestigde orde’, moet je dat volk definiëren, en andere opvattingen buitensluiten. „Alle populisten maken het onderscheid van volk versus elite, radicaal-rechtse partijen kenschetsen het volk op basis van etnische of culturele kenmerken.” Als democratie zo simpel is als het uitvoeren van de wil van het volk door een leider die deze volkswil claimt te vertolken, zegt Van Kessel, zijn democratische instituties en waarborgen, zoals een onderzoekscommissie naar parlementaire regels, in zo’n opvatting al gauw obstakels.
Die minimale definitie van democratie die radicaal-rechtse politici aanhouden, legt Catherine de Vries uit, is vooral gericht op verkiezingen en meerderheidsbeslissingen. Daartegenover staat een ruimere en liberale opvatting van democratie, die de verankering van grondrechten omvat – voor beide definities is steun binnen de politicologie, zegt De Vries. Radicaal-rechtse politici als Farage en Le Pen verwijzen vooral naar die minimale definitie, die dankzij hun populariteit meer steun krijgt. Dat kan weer gevolgen hebben voor bijvoorbeeld de bescherming van minderheden, zegt De Vries.
Middenpartijen spelen een belangrijke rol in het tegengaan van de erosie van democratie door radicaal-rechts, zegt De Vries, al is die opdracht niet eenvoudig. „Zowel een cordon sanitair (in Duitsland) als samenwerken (in Nederland) hebben radicaal-rechts niet ingedamd. Je in het midden verenigen in een grote coalitie tegen radicaal-rechts zou wel kunnen werken.” De Franse president Emmanuel Macron deed dat indertijd om winst van Le Pen te voorkomen. „Maar uiteindelijk is het enige wat je op de lange termijn kunt doen je eigen project hervinden. Je kunt niet alleen tégen radicaal-rechts zijn. Waar ben je vóór? Waar staat het midden voor?”
Tot dusver valt de stunt van Farage overigens in het water: gevestigde politieke partijen doen niet mee, Farage moet het opnemen tegen een satirische kandidaat die zich Count Binface noemt, Graaf Vuilnisbakhoofd. Onder zijn standpunten: zangeres Adele nationaliseren en zorgen dat de BBC teletekst terugbrengt.