Franse presidentsverkiezingen
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Marine Le Pen hoopte op een geitenpaadje en kreeg een geitenpaadje. Ze werd dinsdag weliswaar definitief veroordeeld voor fraude met Europees geld, maar ze kan toch meedoen aan de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Legden de rechters haar in eerste aanleg nog vijf jaar onverkiesbaarheid op, in hoger beroep koos het hof ervoor om die straf zodanig terug te brengen dat niets haar nog in de weg staat om mee te dingen naar de opvolging van Emmanuel Macron. Op papier. Want de weg naar de verkiezingen van 18 april 2027 is lang en loopt door alle juridische wendingen die nog boven de markt hangen niet bepaald recht vooruit. Le Pen en haar partij, de Rassemblement National (RN), dreigen zo de hele campagne te gijzelen. Dat is zorgelijk voor Frankrijk en stelt de stabiliteit van de Europese Unie op de proef.
Het is niettemin verstandig dat de notoir trage Franse justitie haar beroepszaak (en die van elf andere veroordeelde partijgenoten) met voorrang heeft behandeld. De democratie zou onnodig averij kunnen oplopen als de koploper in de presidentsrace niet kan deelnemen omdat de al lang slepende zaak nog niet is afgerond. Diskwalificatie na een half proces op het moment dat Le Pen de meest serieuze kans op het presidentschap ooit maakt, zou de legitimiteit van de verkiezingen kunnen ondergraven.
Het hof zocht in het vonnis naar „evenwicht” tussen „bestraffing van de misdrijven” en artikel 6 uit de Verklaring van de Rechten van de Mens van de revolutie van 1789: de wet moet de „algemene wil” uitdrukken en voor burgers geldt niet alleen gelijkheid voor de wet maar ook gelijke toegang tot openbare functies. „Dan is het aan het hof om, in het kader van de individualisering van de straf, te beoordelen of de opgelegde sanctie zich proportioneel verhoudt tot de inbreuk op het passief kiesrecht. Daaraan moet niet alleen de vrijheid om zich kandidaat te stellen worden verbonden, maar ook de vrije keuze van de kiezer, als voorwaarde voor een authentiek democratische uitdrukking van het stemrecht.” Het draait, met andere woorden, niet alleen om de rechten van Le Pen maar ook om die van kiezers die de mogelijkheid om op haar te stemmen niet zomaar ontnomen mag worden.
Dat Le Pen dankzij rechters met terechte zorgen om de gepolariseerde samenleving een minder zware straf krijgt dan in eerste aanleg, maakt de feiten nochtans niet minder ernstig. Le Pen was de spil in een illegale financiële constructie waarbij geld bedoeld voor assistenten van Europarlementariërs rechtstreeks naar de partijkas vloeide. Dit is fraude en misbruik van publieke middelen door een vrouw die, mocht ze daadwerkelijk president worden, als staatshoofd grondwettelijk garant zou moeten staan voor de naleving van wetten.
Met een enkelband om had Le Pen meteen campagne kunnen gaan voeren. Maar doordat ze in cassatie gaat, wordt die straf voorlopig niet uitgevoerd. Uiterlijk begin april is de uitspraak. Mocht het vonnis weer bevestigd worden, dan moet ze de laatste weken van de campagne alsnog met enkelband langs de kiezers. Mogelijk kan zelfs op het laatste moment nog ‘plan B’ in werking treden: een kandidatuur van haar protegé Jordan Bardella.
Natuurlijk heeft Le Pen het volle recht alle mogelijkheden van het juridisch systeem te benutten, maar het is de wereld op zijn kop dat ze zich in deze door haar zelf gecreëerde situatie opstelt als slachtoffer van een systeem dat het op haar voorzien heeft. Sterker nog, ze heeft van haar veroordeling de aftrap van haar campagne gemaakt. Dat is een reflex die doet denken aan Donald Trump. Nog dezelfde dag verspreidde de RN affiches met de tekst ‘de wedergeboorte’ waarop ze, met haar armen wijd open, te zien is als een soort messias.
Al na de behandeling van haar zaak in eerste aanleg had ze het over een „politiek proces”. Deze week ging Le Pen – advocaat van opleiding – nog iets verder door het oordeel van justitie te verwerpen en le peuple français te vragen of ze schuldig is of niet. De kiezers „zullen rechters zijn”. Haar woorden doen denken aan die van de Britse politicus en geestverwant Nigel Farage. Die maakte deze week bekend dat hij terugtreedt als Lagerhuislid na beschuldigingen over het aannemen van niet opgegeven miljoenendonaties. „De gevestigde orde kan ons niet op een eerlijke manier verslaan, dus nu hebben ze besloten om het op een vuile manier te proberen”, zei hij. Ook hij presenteert zich als slachtoffer van het systeem, ook hij gaat terug naar de kiezer voor, wat hij noemt, een „strijd tussen het volk en de gevestigde orde”.
Dat populisten zich op het volk beroepen kan nauwelijks een verrassing zijn. Maar door die slachtofferrol aan te nemen, hoeft het niet over beleidsplannen te gaan. De RN mag de laatste jaren de scherpe randjes hebben bijgevijld, het blijft een partij die op economisch terrein op geen enkele coherentie betrapt kan worden en rond migratie voorstellen heeft die de toets van de door de Parijse rechters gehuldigde mensenrechten niet doorstaat. Het is goed dat de Franse justitie zich heeft bekommerd om het democratisch proces, maar de kiezer moet weten wat de komende maanden op het spel staat: de rechtsstaat.