Energietekorten Zelden waren de Nederlandse gasvoorraden zo klein als na afgelopen winter. Maar om ze weer gevuld krijgen is door de oorlog in het Midden-Oosten niet zo makkelijk. Daar lijkt nu nóg een complicerende factor bij te komen: een Super El Niño.
De grootste gasopslag van Nederland in het Drentse Langelo, nabij Norg.
Alsof het niet al ingewikkeld genoeg was om de Nederlandse gasvoorraden weer aangevuld te krijgen voor komende winter, dreigt een bijzondere samenloop van omstandigheden dit nóg moeilijker te maken.
Na de afgelopen winter waren de Nederlandse ondergrondse gasbergingen leger dan normaal, er moest dus meer gas worden ingekocht om ze weer op peil te krijgen. Maar door de oorlog in het Midden-Oosten, waar met de nieuwe aanvallen van afgelopen week voorlopig nog geen einde aan lijkt te komen, is de gasprijs op dit moment simpelweg te hoog voor marktpartijen om de voorraden aan te vullen. De energiemarkt worstelt met de onzekerheden die de Iran-oorlog veroorzaakt.
Uitgerekend nu komt daar een zogeheten ‘Super El Niño’ bovenop, een natuurfenomeen dat doorgaans zorgt voor wereldwijd hogere temperaturen. En dat kan óók invloed hebben op de energiemarkt. Massaal gebruik van bijvoorbeeld airco’s kan de energievraag en dus de energieprijs verder opdrijven.
Hoewel de experts geraadpleegd voor dit artikel vermoeden dat de gevolgen van El Niño voor de gasmarkt minder groot zullen zijn dan die van de situatie in het Midden-Oosten, is zo’n opeenstapeling van onzekerheden in de energiemarkt vrij uniek, zegt Aldo Spanjer, hoofd energieonderzoek van BNP Paribas. „Vorig jaar hadden we bijvoorbeeld ook een warme zomer in Azië, maar toen waren de [Nederlandse] bergingen aan het begin van het vulseizoen niet zo leeg als nu. Nu komt het allemaal samen.”
Is de situatie zorgwekkend voor de Nederlandse gasprijzen? Beïnvloeden de Iran-oorlog en El Niño ook het vullen van de relatief lege Nederlandse gasbergingen voor komende winter?
Nederland heeft vier grote ondergrondse gasbergingen: in Norg (Drenthe), Grijpskerk (Groningen), Alkmaar (Noord-Holland) en Bergermeer (Noord-Holland). In totaal kan daar 14 miljard kubieke meter aardgas in. Ter vergelijking: in 2024 is in Nederland volgens CBS-cijfers zo’n 30 miljard kubieke meter verbruikt, door huishoudens en industrie.
Dat komt niet alleen uit de bergingen, maar ook uit import en eigen productie. De bergingen zitten doorgaans niet helemaal vol. In de Europese Unie is afgesproken dat Nederland zijn bergingen aan het begin van de winter voor minimaal 74 procent moet hebben gevuld. De deadline is eind oktober.
Voor komende winter is het nog maar de vraag of en hoe Nederland de beoogde 74 procent gaat halen. Het vulseizoen, tussen april en oktober, begon immers al slecht. De voorraden zijn aan het eind van de winter altijd kleiner, dat is logisch, omdat ze bedoeld zijn om tijdens het stookseizoen te gebruiken. Maar afgelopen maart waren de Nederlandse gasvoorraden geslonken tot veruit het laagste niveau in tien jaar – er was nauwelijks iets over.
Dat Nederland een achterstand had ten opzichte van andere Europese landen, is toeval: gashandelaar Gasterra, die twee van de vier gasopslagen van de NAM huurde om gas op te slaan, stopte ermee en heeft zijn bergingen daarom leeg opgeleverd. Staatsbedrijf Energiebeheer Nederland (EBN) is de nieuwe huurder.
Om het Europese vuldoel te behalen moet Nederland nu dus extra snel voorraden gaan aanleggen. Laat dat nu juist lastiger zijn door de oorlog in Iran, waarbij ruwweg een vijfde van de wereldwijde doorvoer van lng (vloeibaar gemaakt gas) is geblokkeerd. De prijsschokken op de gasmarkt zijn nu lang niet zo extreem als tijdens de energiecrisis van 2022, na de Russische inval in Oekraïne (nu gaat het vooral om een oliecrisis). In 2022 schoot de gasprijs op Europa’s belangrijkste gashandelsmarkt, de Amsterdamse Title Transfer Facility (TTF), naar ruim boven de 300 euro per megawattuur – afgelopen maart kwam de piek net iets boven de 60 euro. Voor de oorlog in Iran schommelde de prijs rond de 30 euro.
Toch is de huidige stijging in de gasprijs sterk genoeg om marktpartijen, zoals energieleveranciers, te ontmoedigen de gasbergingen nu te vullen. In een normale situatie kopen zij goedkoop gas in de zomer, slaan ze dat op in de bergingen, om het vervolgens in de winter, wanneer de prijzen hoger liggen, te verkopen. Maar op dit moment zijn de prijzen vermoedelijk hoger dan komende winter, dus ontbreekt de financiële prikkel om de bergingen te vullen. Bovendien kost het geld om opslagcapaciteit in de bergingen te huren. Commerciële partijen kijken eerst de kat uit de boom; ze wachten af hoe de situatie in het Midden-Oosten zich de komende maanden ontwikkelt. Maar dat het broze akkoord tussen Iran en de VS afgelopen woensdag klapte en Trump de Iraanse leiders „leugenaars” noemde, belooft weinig goeds.
Om het vulpercentage toch op te schroeven, heeft de overheid EBN opgedragen om te beginnen met vullen. De bergingen zijn intussen volgens de laatste cijfers voor 29,3 procent gevuld, al is daarbij niet te zeggen of dat volledig door EBN komt. Hoe dan ook is de vulgraad nu laag: normaal ligt die rond deze tijd van het jaar tussen de 50 en 80 procent.
Naast de Iran-oorlog leidt de naderende El Niño tot extra onzekerheid op de energiemarkt. Dat natuurverschijnsel, waarbij zeewater in de Stille Oceaan sterk opwarmt doordat de passaatwinden afzwakken, kan wereldwijd extremer weer veroorzaken. Mogelijk wordt dit zelfs een van de sterkste El Niño’s van de afgelopen 75 jaar, meldde het Amerikaanse Climate Prediction Center donderdag.
De verwachting is dat het in Azië flink heter zal worden deze zomer. Dat zomers heter worden komt door de door de mens veroorzaakte klimaatopwarming. Het natuurlijke El Niño verschijnsel kan de warmte nog intenser maken, sommige gebieden droger en andere natter. De hitte zal de vraag naar energie opdrijven om alle aircosystemen en koelinstallaties te kunnen laten draaien. Daarbij concurreert Azië met Europa om dezelfde lng, waar Europa afhankelijker van is geworden sinds het wegvallen van Russisch pijpleidinggas.
Wat de effecten van El Niño precies zullen zijn, en wanneer de piek van die effecten precies te voelen is, is lastig te voorspellen. Maar juist dat brengt extra onzekerheid met zich mee voor de energiemarkt, zegt onafhankelijk energie-adviseur Kasper Walet.
Een flat in de Indiase stad Delhi wordt volledig gekoeld met airconditioning.
Nu zijn er al signalen dat Azië lng inslaat, om zich op te maken voor de hitte, meldt persbureau Bloomberg. „De lng-leveringen aan Europa zijn volgens een dertigdaags voortschrijdend gemiddelde van scheepsvolggegevens met meer dan 10 procent gedaald ten opzichte van een jaar geleden. En in de afgelopen twee weken zijn enkele Amerikaanse zendingen naar Europa omgeleid naar Azië.”
Een andere manier waarop El Niño de wereldwijde gasvraag mogelijk beïnvloedt is via droogte in bijvoorbeeld Colombia. Op droge plekken is er minder waterkrachtproductie. Gas zal daarvoor moeten compenseren. Spanjer noemt een voorbeeld dichter bij huis. „Als het heel warm is in Frankrijk, dan kunnen kerncentrales daar niet meer koelen met rivierwater, omdat de rivieren te warm worden. Duitsland krijgt dan minder nucleaire elektriciteit vanuit Frankrijk, en heeft dan meer gas nodig.”
Tegelijkertijd kunnen de effecten van El Niño op het wereldwijde lng-aanbod ook meevallen. Het Atlantische orkaanseizoen van 2026 zal waarschijnlijk rustig zijn, aldus een meteoroloog van Eneco. „Dan zijn er minder verstoringen in het scheepverkeer en kan lng dus makkelijker de markt op.”
En als de wereldwijde vraag toeneemt, kan het toegenomen aanbod soelaas bieden voor de gasmarkt, verwacht Dennis Hesseling, hoofd gasmarkten en veiligheid van het Internationaal Energieagentschap (IEA). „Als je kijkt naar de langetermijnmarkt zie je dat de prijzen de komende maanden redelijk stabiel blijven. El Niño kan dan wel mogelijk de vraag naar gas opdrijven, maar dat zou weer gecompenseerd kunnen worden door het toenemende aantal lng-installaties op de wereld.” Om een beeld te geven: volgens een dinsdag gepubliceerd IEA-rapport is ongeveer driekwart van de daling in lng-leveringen vanuit de Golfregio inmiddels al gecompenseerd door een toename elders, en er zijn nog steeds installaties in aanbouw.
Terug naar de gasvoorraden onder de grond. El Niño piekt doorgaans tussen november en februari, als de bergingen al moeten zijn gevuld. Maar dat neemt niet weg dat El Niño ook al spanning met zich meebrengt in de maanden voor de piek, tijdens het vulseizoen. Nederland zal de komende winter niet zonder gas komen te zitten, zeggen de geraadpleegde experts. Uiteindelijk zullen er voldoende gasmoleculen in de bergingen komen, verwachten zij. Maar op welke manier en tegen welke prijs? Dat moet de komende maanden blijken.