Oorlog tegen Iran De Iran-deal van vorige maand wordt op grote schaal geschonden, met gevechtshandelingen over en weer. Dat wekt weinig verbazing: de overeenkomst loste in feite geen enkele kwestie op.
De Amerikaanse president Donald Trump komt aan op een luchtmachtbasis in Groot-Brittannië tijdens een tussenstop na de NAVO-top in Ankara.
Is dit dan het einde van de deal? Met Donald Trump weet je het maar nooit. In één adem zei de Amerikaanse president woensdagmiddag dat het akkoord met Iran wat hem betreft „voorbij” is én dat de twee landen toch met elkaar in gesprek blijven.
Dat past bij het karakter van het zogenoemde ‘Memorandum of Understanding’, dat vorige maand een voorlopig einde maakte aan een oorlog die ruim drie maanden geduurd had. De fundamentele meningsverschillen tussen de twee landen, vooral over beperking van Irans nucleaire activiteiten, werden met dit akkoord niet overbrugd. Het was een afspraak om verder te praten.
In het memorandum spraken de twee landen de „onmiddellijke en permanente beëindiging van de militaire acties op alle fronten” af. Die afspraak wordt nu op grote schaal geschonden: over en weer werden de afgelopen dagen tientallen doelen bestookt. Bij Amerikaanse aanvallen op Iran zijn de afgelopen dagen veertien mensen omgekomen. Iran valt op zijn beurt Amerikaanse doelen aan in Koeweit, Bahrein en Qatar.
Deze nieuwe escalatie roept de vraag op hoe serieus de deal eigenlijk was. In de weken voordat het memorandum tot stand kwam liet Trump veelvuldig blijken hoe graag hij de olieprijzen wilde drukken. Dat hoorden de Iraniërs ook. Het leidde, in de woorden van Witte Huis-correspondent David E. Sanger van The New York Times, tot een akkoord „dat belangrijke kwesties omzeilde en haastig in elkaar was gezet opdat Trump kon verklaren dat hij een akkoord had bereikt – wat voor akkoord dan ook”.
Eerder al werd een staakt-het-vuren veelvuldig geschonden, en nu blijkt ook het memorandum weinig waard. Er werd al niet veel van verwacht. Tekenend was een opmerking die de Amerikaanse president maakte drie weken voordat het memorandum rond was. Een deal zou voor „95 procent” rond zijn, aldus Trump – maar in de resterende 5 procent zaten nog wel alle cruciale twistpunten, waaronder nucleaire beperking.
Het was ijdele hoop dat de deal drie weken later wél al die punten adequaat zou behandelen. En dat was ook niet zo. Critici wezen op allerlei mankementen. Bijvoorbeeld dat de deal deels over de oorlog in Libanon ging, met twee strijdende partijen – Israël en Hezbollah – die niet aan de onderhandelingstafel zaten en zich niet aan de afspraken gebonden voelden. En dat de gestelde deadline van zestig dagen om tot nucleaire overeenstemming te komen wel erg krap was.
Een van de punten waarover wel stevige afspraken leken te zijn, was de heropening van de Straat van Hormuz. De Iraanse blokkade van de waterweg en de Amerikaanse tegenblokkade van Iraanse havens, zouden binnen dertig dagen volledig opgeheven worden. Bovendien zou Iran geen tol meer heffen.
Maar de details spraken ze niet goed door. Dat werd al vrij snel duidelijk nadat de deal gesloten was, toen bleek dat Iran wel „servicekosten” wilde rekenen aan passerende schepen. Was dat geen verkapte vorm van tol? Ook legden de twee landen niet vast welke route door de zeestraat toegankelijk zou worden. Nu blijkt dat Iran van schepen verlangt dat ze vlak langs de Iraanse kust varen; wie dat niet doet, krijgt een bom op zijn dek.
Iraanse aanvallen op schepen in de Straat van Hormuz verleidden Trump afgelopen week tot een reactie, waarna de gewelddadigheden weer volop losbarstten. Iran, dat deze week vooral druk was met de begrafenis van de door de VS en Israël geliquideerde ayatollah Ali Khamenei, claimt op zijn beurt dat het er alles aan deed om het scheepvaartverkeer te hervatten – maar dan wel langs de door Iran aangewezen route. In die lezing zijn het juist de Amerikanen die schepen onheus proberen om te leiden.
Op de dag dat de deal aangekondigd werd, uitte Trumps partijgenoot en senator Lindsey Graham al zijn zorgen dat de Iraniërs weleens „een andere kijk” op de afspraken konden hebben dan het Amerikaanse onderhandelingsteam beweerde. Die woorden bleken profetisch. De deal die geen deal was is voorlopig weer vervangen door geweld.
Toch verwachten analisten niet dat er weken- of maandenlang oorlog zal volgen. Dat is voor Trump geen aantrekkelijke optie: hij staat onder druk om voor het najaar, wanneer er Congresverkiezingen zijn, een stabiele situatie aan de kiezer te presenteren. Iran, dat kampt met een ingestorte economie, zit evenmin op een lange strijd te wachten.
Dat zou erop wijzen dat er toch weer onderhandeld zal worden. Maar dan wel met minder vertrouwen dan voorheen. De afgelopen weken had Trump de nieuwe Iraanse opperste leider, Mojtaba Khamenei, nog „redelijk” genoemd. Nu is het Iraanse leiderschap volgens de Amerikaanse president weer „tuig” en „een kanker” die in een vroeg stadium aangepakt moet worden.
Beide uitersten van het spectrum tussen oorlog en diplomatie zijn moeilijk begaanbaar voor Trump. Daarom zal de verhouding tussen de VS en Iran eerder permanent in het midden uitkomen. In The New York Times spreekt denktankleider Richard Fontaine van „een reeks kleinschalige, wederzijdse aanvallen, gevolgd door hectische diplomatie door bemiddelaars, het ontstaan van een nieuw en fragiel staakt-het-vuren, en vervolgens waarschijnlijk een nieuwe ronde aanvallen”.
Deze „lange schommeling tussen een koude oorlog en een kleinschalige hete oorlog”, zoals Fontaine het omschrijft, klinkt verdacht veel als een beschrijving van de situatie van de afgelopen maanden.