Natuur Menselijk gedrag brengt het voortbestaan van tal van diersoorten in gevaar, zowel in de diepzee als in de woestijn. Op de nieuwe Rode Lijst staan bijna 50.000 soorten die dreigen uit te sterven.
De woestijnregenkikker, die leeft in Namibië en Zuid-Afrika. Diamantwinning brengt het voortbestaan van deze soort in gevaar.
Diepzeemijnbouw, diamantwinning, handel in exotische diersoorten: de nieuwste Rode Lijst van de International Union for the Conservation of Species (IUCN) onderstreept nog eens hoe het gedrag van de mens tot het uitsterven van soorten leidt. Zowel op 5.000 meter onder het wateroppervlak als aan land dreigen soorten te verdwijnen door de drang naar economisch gewin. Zelfs de woestijnregenkikker – beroemd vanwege zijn schattige piepgeluid – is niet langer veilig voor de mens.
De Rode Lijst is één van de methoden die gebruikt worden om wereldwijd te meten hoe het ervoor staat met de biodiversiteit. Er zijn negen categorieën waarin een soort kan voorkomen: uitgestorven, uitgestorven in het wild, ernstig bedreigd, bedreigd, kwetsbaar, bijna bedreigd, niet bedreigd, onvoldoende gegevens en niet beoordeeld. Omdat er steeds nieuwe soorten worden ontdekt, zeker in de diepzee, vindt er minimaal tweemaal per jaar een update plaats. De nu gepubliceerde lijst omvat 175.909 soorten dieren, planten en schimmels (ruim 6.000 meer dan dik een jaar geleden), waarvan er maar liefst 49.505 met uitsterven worden bedreigd (ruim 2.000 meer dan dik een jaar geleden).
Dat er zo vaak een update plaatsvindt, heeft niet alleen te maken met de ontdekking van nieuwe soorten, aldus Atze van der Goot, IUCN NL-expert op het gebied van ecologie en natuurbehoud. „Veel soorten zijn wel wetenschappelijk beschreven maar hebben nog geen officiële Rode Lijst-status. Dat vereist meer kennis over verspreiding en bedreigingen, wat een uitdaging kan zijn in moeilijk toegankelijke habitats, zoals grotten en de diepzee.” Vooral bij insecten en schimmels is de achterstand zichtbaar: de kennis over die soorten berust vaak op een handjevol onderzoekers en er is minder geld beschikbaar voor onderzoek.
Opvallend zijn nu vooral de nieuwe beoordelingen van een andere moeilijk te onderzoeken groep: diepzeeweekdieren, waaronder zeeslakken, kokkels en mossels. Die soorten leven op zo’n 5.000 meter diepte in de oceaan, in de buurt van hydrothermale bronnen: heetwaterbronnen waar het 450 graden Celsius kan worden. Ook het vroegste leven op aarde ontstond ooit rond zo’n bron.
De publicatie van de Rode Lijst-update komt juist op een moment dat de Internationale Zeebodemautoriteit van de Verenigde Naties samenkomt om de afspraken over diepzeemijnbouw aan te scherpen. In dat kader zijn de bevindingen extra actueel:125 van de 201 beoordeelde diepzeeweekdiersoorten blijken met uitsterven te worden bedreigd door menselijke verstoring. Dat is bijvoorbeeld het lot van Lirapex felix (waarbij ‘felix’ verwijst naar het geluk dat de onderzoekers hadden bij de ontdekking ervan), een kleine slakkensoort in de Indische Oceaan: die staat nu op de Rode Lijst als ‘ernstig bedreigd’.
Bij de zoektocht naar mineralen ontstaan grote sedimentwolken waardoor de dieren minder goed kunnen ademen en voedsel kunnen opnemen. Het merendeel van die bedreigde soorten is pas in de laatste tien jaar ontdekt. Van der Goot benadrukt ook dat het met diepzeeweekdieren die in beschermde mariene gebieden leven wél goed gaat: die vallen vooralsnog in de categorie ‘niet bedreigd’.
Maar niet alle verstoring vindt onder het wateroppervlak plaats. Van der Goot noemt de Namibische woestijnregenkikker Breviceps macrops, die vooral te lijden heeft onder diamantwinning en de aanleg van energie-infrastructuur. De kikker is bijzonder, niet alleen omdat hij direct van ei in volwassen kikker verandert (en het kikkervisstadium dus overslaat), maar ook omdat hij in een gebied leeft waar het zelden regent. Via zijn transparante buik neemt hij vocht op uit het zand. Maar die bijzondere levenswijze brengt ook problemen met zich mee. „De kikker heeft een specifiek leefgebied langs de kust, tegen de duinen aan, omdat daar veel vocht is, in de vorm van mist. Daarom is hij niet zomaar in staat zich te verplaatsen bij werkzaamheden.”
En dan is er nog het hoge piepgeluid waarmee de kikker vijanden op afstand houdt (de territoriumvernietigende mens uitgezonderd). Daarmee is hij zó populair geworden op internet, dat er een illegale handel in de soort is ontstaan. Van der Goot: „Die toenemende vraag is ook zorgwekkend, maar daar weten we op dit moment nog minder over.” Al met al gaat het met de woestijnregenkikker in ieder geval bergafwaarts: de soort is van bijna bedreigd richting het zorgwekkendere ‘kwetsbaar’ opgeschoven.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin