50 jaar In de zomer van 1976 verwierf een Tsjechische middenvelder eeuwige roem met een lepe penalty.
Zoals turners en wetenschappers naamgever worden van een bijzondere oefening of revolutionaire uitvinding, zo verwierf de Tsjechische voetballer Antonín Panenka eeuwige roem met zijn benutte strafschop op 20 juni 1976. Geen voetbalbegrip zo universeel als de panenka, een verwijzing naar zijn lepe penalty in de strafschoppenserie van de EK-finale in Belgrado. Met een boogbal recht door het midden gaf hij de naar een hoek duikende West-Duitse doelman Sepp Maier letterlijk het nakijken. Einde wedstrijd. De titel voor de underdog.
De trage, besnorde middenvelder van Bohemians Praag en later Rapid Wien – hij kreeg eind 2020 corona, lag een week op de intensive care maar overleefde – blijft voorlopig onsterfelijk. De 77-jarige Panenka woont weer in zijn geboortestad Praag, waar hij op straat nog steeds wordt aangeklampt om die ene panenka, al leert de geschiedenis dat de Schot Billy Meredith hem een halve eeuw eerder was voorgegaan. Van Panenka’s panenka zijn televisiebeelden bewaard gebleven, de penalty door het midden van Meredith werd pas bekend nadat historici in een krantenarchief waren gedoken. Hij kreeg ook postuum niet de credits die hij verdiende.
Sinds zijn winnende doelpunt in de zomer van 1976 is de panenka in wedstrijden duizenden keren nagebootst. Vaak liep het goed af, soms ook niet. De mislukte panenka’s staan op ieders netvlies. Zo miste de Argentijnse sterspeler Lionel Messi in 2024 een beslissende strafschop in de Copa América. In het vrouwenvoetbal is de panenka overigens nog niet ingeburgerd, al worden ze daar sporadisch genomen.
Bij de panenka hangt alles af van de doelman. Als een goede keeper blijft staan, is de kans op een redding bijna 100 procent. Zelfs als hij naar een hoek duikt, heeft hij soms nog tijd om op te staan om de zachte boogbal tegen te houden.
Afgelopen januari miste de Marokkaanse technicus Brahim Díaz een penalty in een vol Marokkaans stadion voor miljoenen tv-kijkers in de finale van de Afrika Cup. Bij een 0-0 stand had hij vlak voor tijd het gastland aan de beker kunnen helpen, maar zijn boogbal belandde in de handen van de Senegalese doelman Édouard Mendy, die, in tegenstelling tot Sepp Maier in 1976, niet naar een hoek was gedoken en het lobje eenvoudig kon vangen. Het zag er heel knullig uit, zoals altijd bij een mislukte panenka. Díaz werd een nationale pispaal, zeker nadat Senegal in de verlenging 1-0 maakte en de Afrika Cup won.
Een paar maanden later werd de titel ongeldig verklaard wegens wangedrag van de Senegalese selectie en staf – en werd Marokko na een reglementaire 3-0 overwinning alsnog tot winnaar uitgeroepen. Een schrale troost voor de op het veld nog ontroostbare Díaz, die in een officiële verklaring tegen zijn landgenoten zei: „Ik bied uit het diepst van mijn hart mijn excuses aan.” De speler van Real Madrid kreeg bij zijn club steun uit onverwachte hoek. Zijn Franse clubgenoot Kylian Mbappé scoorde niet veel later met een panenka en zei: „Het was een cadeau voor Brahim.”
De penalty en dus ook de panenka wordt bijna altijd genomen door spelers met een goede traptechniek. De panenka is een schijnbeweging – een denkbeeldige knal wordt op het laatste moment omgezet in een subtiele stiftbal – en vereist ook zelfvertrouwen en koelbloedigheid. De Italiaanse spelverdeler Andrea Pirlo had er bijna patent op. Zo stiftte hij de bal tijdens het EK van 2012 zachtjes door het midden en zette zo de Engelse keeper Joe Hart op het verkeerde been.
Zijn Franse tijdgenoot Zinedine Zidane schoot zijn panenka in de WK-finale van 2006 bij hoge uitzondering bijna in de kruising. De boogbal stuiterde via de onderkant van de lat over de doellijn. Een van de beste keepers ter wereld, de Italiaan Gianluigi Buffon, lag erbij en keek ernaar. Om vervolgens in de strafschoppenserie revanche te nemen en Italië aan de wereldtitel te helpen. Zidane was inmiddels met een rode kaart van het veld gestuurd.
In een interview met NRC in 2014 vertelde Antonín Panenka over zijn plan tijdens de laatste en beslissende penalty in de strafschoppenserie tegen titelhouder West-Duitsland. „Pelé zei ooit: alleen een idioot of een genie neemt een penalty zo. Laat ik zeggen: ik ben geen idioot, ik wist heel goed wat ik deed. Niemand buiten Tsjechoslowakije had ooit zo’n penalty gezien of genomen. En ik had wel duizend keer geoefend. Daarom was het niet 100 procent zeker dat ik ’m zou maken. Het was 1.000 procent zeker.”
Hij is er overigens niet rijk door geworden, achter het IJzeren Gordijn. „Maar als ik een [Tsjechische] kroon had gekregen voor elke keer dat ik ernaar gevraagd werd, dan was ik miljonair geweest”, zei hij. „Ik ben heel trots. Mijn idee leeft voort. Het idee is niet gestorven, dat vind ik heel mooi.” Panenka werd later bestuurder van Bohemians Praag. In Nederland is er een voetbalblad naar hem vernoemd.