50 jaar North Sea Jazz Saxofonist Ben van Gelder kreeg de compositieopdracht voor het 50-jarig jubileum van North Sea Jazz. Tijdens het schrijfproces overleed zijn vader, jazzkenner Sem van Gelder. „Ik kon nog met hem communiceren via muziek.”
Saxofonist Ben van Gelder kreeg de North Sea Jazz-compositieopdracht.
De opdracht was op zichzelf al intimiderend groot: schrijf een compositie ter gelegenheid van vijftig jaar North Sea Jazz Festival. Vijftig jaar Nederlandse en internationale jazzgeschiedenis. Maar toen saxofonist Ben van Gelder die vraag kreeg, dacht hij aan iets anders: zijn ouders die elkaar juist daar hadden ontmoet. Hij wist dat deze compositie een afscheid van zijn vader zou worden, een stuk over nalatenschap en de helende kracht van muziek.
Hij wist nog niet dat het ook een keerpunt in zijn eigen leven werd. Ben van Gelder (37) maakt al zijn hele leven muziek, verhuisde naar New York voor de jazz, verdient zijn geld met muziek. Toch was er altijd twijfel: was het alle bijkomende gedoe van het muzikantenbestaan waard? De „modder waar je doorheen moet”, de onzekerheid, het reizen, het eeuwige geregel. Het antwoord is sinds kort „volmondig ja”. „De dood van mijn vader is voor mij ook een uitnodiging om te gaan leven.”
Ben van Gelder (37) komt uit een muzikaal gezin. Vader Sem was de oprichter van Swingmaster, een Groningse platenzaak die mede door diens encyclopedische kennis uitgroeide tot een spil in de Nederlandse jazzscene. Hij had een vaste stand op North Sea Jazz. Toen zangeres en klassiek pianist Jacqueline Reisel in 1981 Abbey Lincoln hoorde zingen, wilde ze een plaat kopen. Bij Swingmaster zag ze de foto’s die verkoper Sem bij een eerder concert van Abbey Lincoln had gemaakt. Die wilde ze hebben.
Album van Abbey Lincoln
De foto moest Sem opsturen, zo kreeg hij haar contactgegevens. Hij deed er een bos bloemen bij. De plaat, toepasselijk getiteld ‘That’s Him’, staat nu op de piano waaraan zoon Van Gelder zijn composities schrijft, naast de tafel vol kaarten van vrienden en jazzliefhebbers die zijn vader kenden.
Toen Van Gelder afgelopen december de compositieopdracht kreeg, was zijn vader al ziek en gaf hij bij elk bezoek delen van zijn platencollectie mee aan hem en broer Gideon, jazzpianist. Waaronder veel van Abbey Lincoln. „Ik heb mijn leven aan haar te danken”, zegt Van Gelder met een glimlach over de zangeres die hij gewoon ‘Abbey’ noemt, omdat haar stem voelt als van een vriendin.
„Ik heb zeker getwijfeld of ik het moest doen. Maar eigenlijk voelde de muziek van Abbey meteen als een logisch vertrekpunt. Mijn ouders hadden het verhaal over hun ontmoeting vaak verteld, maar pas sinds ik die plaat hier had luisterde ik ook echt naar haar. Ze is sterk beïnvloed door Billie Holiday, het is soms bijna spoken word. Ze was feminist, burgerrechtenactivist, bekend van ‘We Insist’, de plaat van Max Roach waarop ze zingt. Maar ik heb vooral naar haar eigen werk geluisterd. Ze is een mega indrukwekkende tekstschrijver.
„Eerst wilde ik vooral iets doen met haar muziek, maar ik ben me ook gaan verdiepen in haar leven en heb veel interviews geluisterd. Die zijn belangrijk voor het stuk geworden. De titel ‘The Whole Wide World is Round’ komt van haar album Wholly Earth. Ze blijkt een filosofische en cryptische spreker, met spirituele ideeën over wat muziek is. Ze zegt dat muziek een vorm van gebed is, dat je met klanken die toebehoren aan iemand die persoon uitnodigt om op aarde te blijven. Muziek verleent toegang tot een magische wereld, zegt ze. Het helpt haar om te leven.”
„Ik denk dat het is wat mijn moeder zo aansprak in haar muziek, dat je er iets mee kunt uitdrukken dat niet in woorden lukt. Mijn moeder zong vaak Joodse volksmuziek en dat bitterzoete element zit ook wel in mijn muziek.
„Mijn vader verloor de laatste maanden zijn spraak, maar ik kon nog wel met hem communiceren via muziek. Ik heb een paar keer voor hem gespeeld bij zijn ziekbed. Hij overleed tijdens het schrijfproces. Natuurlijk ben je dan met veel andere dingen bezig, maar juist bij het componeren merkte ik dat ik het volledig accepteerde. Als je flow ervaart dan is alles oké. Dat ik mijn gevoel kan omzetten in muziek is heel rustgevend en vredig.”
„Eén ding heel direct: ik eindig met een ballad. Hij luisterde tot op het laatst keihard naar best wel heavy shit: abstracte stukken van John Coltrane, Archie Shepp en veel Charles Mingus. Maar hij zei: je moet ook een mooie standard spelen, jongen. En dat is goed advies. Als muzikant spendeer je veel tijd aan het herinterpreteren van andermans muziek, dat moest ook een plek krijgen in het stuk.”
„Nee, maar ik heb best iets leuks voor hem in petto. In een interview zegt Abbey dat een groot deel van het leven uit tegenslag en tragische momenten bestaat, maar dat mensen dat aankunnen, dat we perfect zijn op een fundamenteel niveau. Die quote heb ik uitgeknipt en daarover een lijn gecomponeerd die heel laag met het pedaal op de piano moet worden gespeeld, zodat er mooie donkere textuur komt. Een soort donderwolk.”
Saxofonist Ben van Gelder
„Als ik te veel bezig ben met de verwachtingen van het publiek werkt dat verlammend. Zo’n stuk kan ook niet allesomvattend zijn. Er zijn wel visuals van Barbara Tazelaar en Tony Roe waarin behalve de foto’s van mijn vader ook de grote jazz- en bluesnamen voorbijkomen. Voor de muzikanten schrijf ik open composities waarop ze kunnen improviseren. Het is een festival dat een platform biedt aan mensen en ideeën, dat wil ik benadrukken.”
„Niet op deze manier. Dit gaat over wat er nog van iemand resteert als hij er niet meer is. Het is voor mij een keerpunt. Ik denk dat ik mede door mijn vaders invloed muzikant ben geworden. De muziek was een manier om dicht bij hem te zijn. Om contact met hem te hebben. Omdat hij dat belangrijk vond.
„Mijn vader waarschuwde me vroeger voor de keerzijde van het muzikantenbestaan. Zou je er niet iets anders naast doen, zodat je voor je plezier muziek kunt maken? Goed bedoeld, maar ik zag het als een motie van wantrouwen: O, hij denkt dat ik niet goed genoeg zal zijn. Dus ik ging nog harder oefenen.
„Nu hij er niet meer is, resteert de vraag hoe het dan voor mij is om muzikant te zijn, zonder die bagage. Ik heb vaak getwijfeld of het de prijs van alles eromheen waard is – dat hebben volgens mij veel muzikanten. Het voelt heel fijn om nu te kunnen zeggen: het is het waard, omdat je zoveel moois kan doen. Het is een intense en emotionele periode geweest, maar ook wonderlijk en transformatief. Ik voel nu heel duidelijk dat dit mijn levenspad is.”
Ben van Gelder speelt een voorpremière van ‘The Whole Wide World is Round’ in Bimhuis op 8 juli en in LantarenVenster op 9 juli. Vrijdag 10 juli is de première op NSJ.