Vervuiling Het OM verdenkt staalbedrijf Tata Steel van meerdere strafbare feiten. De timing van het besluit tot vervolging is saillant: Tata Steel en de Nederlandse overheid zijn bezig afspraken te maken over toekomstige verduurzaming van de staalfabriek. Een strafrechtelijke vervolging kan roet in het eten gooien.
Het terrein van staalfabrikant Tata Steel in IJmuiden.
Heeft Tata Steel zich tussen 2018 en 2026 schuldig gemaakt aan opzettelijke vervuiling? En schond het bedrijf zijn zorgplicht door te weinig onderhoud te plegen aan kooksfabrieken en incidenten met schadelijke kooks niet te melden? Het Openbaar Ministerie denkt van wel, met mogelijke gezondheidsrisico’s als gevolg. Er zijn „genoeg aanknopingspunten” om Tata Steel Nederland te vervolgen voor deze strafbare feiten, maakte het OM woensdag bekend.
Het besluit van het OM om tot vervolging over te gaan „raakt het bedrijf bijzonder”. Het staalbedrijf zegt in een reactie een „goede buur” te willen zijn en dat het „alle intenties” heeft om negatieve effecten op de omgeving te verminderen.
Het komt op een beladen moment. Tata Steel en de Nederlandse overheid zijn bezig maatwerkafspraken te maken over toekomstige verduurzaming van de staalfabriek en beperking van de gezondheidsrisico’s voor de omgeving. De overheid zou daar 2 miljard euro aan bijdragen. De onderhandelingen zijn in een vergevorderd stadium, eind september moet een besluit genomen worden.
Er kan dus een situatie ontstaan waarin de overheid een bedrijf steunt waarover de rechter later oordeelt dat het jarenlang strafbare feiten heeft gepleegd. In de intentieverklaring die de staat en Tata Steel vorig jaar ondertekenden stond strafrechtelijke veroordeling als een ontbindende voorwaarde voor de staat genoemd.
Het OM heeft vier jaar onderzoek gedaan. Aanleiding om het onderzoek te starten was een aangifte die advocaat Bénédicte Ficq in 2021 deed namens 800 omwonenden en een handvol stichtingen. Ficq stoelde die aangifte op artikel 173a van het wetboek van strafrecht, dat gaat over het moedwillig in gevaar brengen van de volksgezondheid. Ze deed zowel aangifte tegen het bedrijf als tegen leidinggevenden van Tata Steel. Overtredingen van artikel 173a wegen zwaar, in het wetboek staan maximale gevangenisstraffen van 12 tot 15 jaar genoemd.
„Ik ben heel blij”, zegt Ficq aan de telefoon. „Ik ben blij dat het slachtofferschap benadrukt wordt en blij dat dit betrokken OM de belangen van omwonenden weet te waarderen. Het moet duidelijk zijn dat institutionele onverschilligheid over vervuiling verstrekkende gevolgen heeft. Dat bedrijven niet vanzelfsprekend deze ruimte mogen innemen, ten koste van de gezondheid.”
Ficq gaat ervan uit dat de regering heel geïnteresseerd is in wat het OM aangetroffen heeft als bewijs. „Ze kunnen het niet negeren. Anders is de gezondheidsnorm echt een lege huls. Ze kunnen beter zeggen dat Tata nog eens langs mag komen voor maatwerkafspraken als het meevalt.”
Het OM gaat vooralsnog alleen het bedrijf dagvaarden, maar sluit niet uit op een later moment ook personen te gaan vervolgen. Het duurt nog even voor het OM hier iets over naar buiten brengt. „We hebben deze knip bewust gemaakt”, zegt persofficier Thomas Slieker. „Als een bedrijf strafbare feiten heeft gepleegd betekent het niet meteen dat ook mensen strafrechtelijk vervolgd kunnen worden.”
Over wie er onder het vergrootglas liggen doet het OM ook nog geen uitspraken, maar gezien het onderzoek teruggaat tot 2018, gaat het vermoedelijk niet alleen om de huidige bedrijfstop. Sinds 2021 is Hans van den Berg topman, daarvoor gaf Theo Henrar leiding aan het bedrijf. Henrar is op dit moment voorzitter van industriële brancheorganisatie FME.
De vervuiling draait vooral om kooks, dat gemaakt wordt van steenkool. Kooks (net als zand en rijst een stofnaam, vandaar het enkelvoud) is nodig voor de chemische reactie om ijzer los te maken uit ijzererts en maakt dat de hoogovens tot hoge temperatuur verhit kunnen worden. Tata Steel heeft twee fabrieken staan om kooks te maken. Steenkool zit daar gedurende twintig uur in de oven, waar het tot 1.000 graden verhit wordt. Daarbij komen gassen vrij die worden afgevangen.
Als het goed is dan. De fabrieken zijn niet helemaal dicht, er lekken meer gassen uit dan gewenst. Soms zijn er ook fikse uitstootpieken, als er iets mis gaat in het ovenproces. Dan raakt de steenkool niet genoeg verhit en blijft de kooks ‘ongaar’, waardoor onder meer te veel benzeen en kankerverwekkende PAK-stoffen in de buitenlucht terechtkomen.
Het is volgens Tata Steel „technisch onvermijdelijk” dat de kooks incidenteel niet volledig gaart. Maar volgens het staalbedrijf zijn sinds 2020 „tastbare, grote verbeteringen doorgevoerd”. De laatste jaren zou sprake zijn van enkele gevallen van ongare kooks, terwijl er jaarlijks 135.000 ladingen door de fabrieken gaan.
Ondertussen lopen er ook diverse andere procedures rond Tata Steel. De Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied, toezichthouder van de staalfabriek, legde verschillende keren een miljoenenboete op aan het staalbedrijf voor overschrijding van de milieunormen. Afgelopen mei zei de Omgevingsdienst de vergunning van de twee kooksfabrieken van Tata Steel te willen intrekken, omdat het niet aannemelijk is dat de fabrieken aan de normen kunnen voldoen. Op welke termijn de fabrieken dan moeten sluiten is nog niet bepaald.
De Omgevingsdienst legt bestuursrechtelijk boetes op. Het is opvallend dat het OM nu eveneens uitstoot wil aanpakken, maar dan via de strafrechtelijke route. Persofficier Slieker zegt daarover dat het OM onafhankelijk onderzoek doet en dat het weliswaar hetzelfde thema betreft, maar niet om dezelfde feiten gaat. De Omgevingsdienst is wel gehoord in het onderzoek van het OM.
Tata Steel vindt het „onnodig” dat nu een strafzaak wordt gestart. Het bedrijf is al „langdurig in dialoog” over ongare kooks met de Omgevingsdienst en stelt dat „deze zaak daaraan niks toevoegt”. Bovendien zijn er al voornemens de kooksfabrieken te sluiten als onderdeel van de verduurzamingsplannen.
Over de uitstootnormen in de maatwerkafspraken is het laatste woord wellicht ook nog niet gezegd. Twee weken geleden diende er een kort geding van een groep omwonenden van Tata Steel tegen de Nederlandse staat, om af te dwingen dat er geen definitieve afspraken komen voordat er meer garanties zijn voor de gezondheid. De rechter doet hierover op 24 juli uitspraak.
Op 20 november staat een eerste regiezitting in de strafzaak gepland. Daarin kan ook Tata Steel nog onderzoekswensen ter tafel brengen. Waarschijnlijk gaan er dan nog maanden overheen voor de zaak inhoudelijk voor de rechter besproken wordt. Lang na de deadline voor de maatwerkafspraken dus.