Voedselzekerheid Door de sluiting van de Straat van Hormuz wordt het voedsel in de supermarkt straks duurder, leert een nieuwe studie. Staatssecretaris Silvio Erkens (Voedselzekerheid, VVD) wil Nederland weerbaarder maken tegen zulke (acute) voedselcrises, desnoods door voedingsbedrijven te dwingen.
Tijdens de grootschalige stroomstoring in Spanje en Portugal van april 2025 zoeken klanten in Barcelona hun weg in een donkere supermarkt.
In de kelder van het ministerie van Landbouw (LVVN) liggen nog distributiebonnen uit de Koude Oorlog. Die konden gebruikt worden bij een calamiteit, als het voedsel op rantsoen zou moeten. Staatssecretaris Silvio Erkens (Voedselzekerheid, VVD) heeft er met meerdere ambtenaren over gesproken, vertelt hij: „Het gaat er niet van komen dat we voedselbonnen gaan uitreiken. Dat we hierover praten, laat wel zien dat we al heel lang niet meer zo serieus met voedselzekerheid bezig zijn geweest als nu.”
Erkens heeft woensdag een brief aan de Tweede Kamer gestuurd met een „agenda” om de Nederlandse voedselproductie en -voorziening veilig te stellen in tijden van crisis. De Nederlandse voedselvoorziening moet veerkrachtiger worden, minder afhankelijk van landen buiten Europa en beter bestand tegen een calamiteit zoals een grootscheepse stroomuitval of cyberaanval. De komende maanden gaat Erkens in overleg met het bedrijfsleven werken aan de weerbaarheid tegen een acute crisis.
De vanzelfsprekendheid dat er altijd voedsel in de supermarkten ligt, is verdwenen door de geopolitieke spanningen. Erkens: „De coronapandemie en de inval in Oekraïne zijn een wake-upcall geweest.” Die gingen gepaard met – veelal tijdelijke – extreme prijsstijgingen van grondstoffen en energie. Daarnaast zijn er (dreigingen van) handelsblokkades, toenemend protectionisme en steeds extremer weer door klimaatverandering – met een grotere kans op misoogsten.
De recente afsluiting van de Straat van Hormuz is de jongste schok voor het voedselsysteem. Uit een quickscan van de Wageningen Universiteit, die als bijlage bij de Kamerbrief zit, blijkt dat met name de gestegen prijs van kunstmest boodschappen de komende maanden waarschijnlijk duurder maakt. De grote stroomstoring in Spanje vorig jaar toonde de kwetsbaarheid van supermarkten; klanten liepen met hun mobiel als zaklamp door de donkere gangpaden, gekoelde voorraden moesten massaal worden weggegooid.
Vooralsnog is de situatie niet alarmerend, stelt Erkens. „Nederland is vergeleken met veel andere landen relatief voedselweerbaar.” En mocht zich acuut een crisis voordoen: aan een noodscenario wordt gewerkt. De senaat stemde dinsdag in met de Cyberbeveiligingswet (Cbw) en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke), die ook moeten leiden tot extra ‘voedselweerbaarheid’. Ook werkt Nederland aan het Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid, dat begin 2027 klaar moet zijn.
Hoewel „Nederland een relatief luxe positie” heeft, zegt Erkens, moet het toch zijn weerbaarheid vergroten. Hij richt zich daarbij op twee thema’s. Het ene is de beschikbaarheid van voedsel, die mede afhankelijk is van productie, distributie, voorraden en handel. Het andere: de stabiliteit van het voedselsysteem, oftewel het vermogen ontwrichtingen op te vangen. Erkens: „De wereld wordt steeds onvoorspelbaarder. We zijn weerbaarder als we gevarieerd produceren en innovatief zijn.”
Bedrijven in de voedingssector maant Erkens voorzichtig de weerbaarheid te versterken. Dat begint met een analyse van de zwakke plekken van onze voedselvoorziening: voor welk voedsel en welke grondstoffen is Nederland bijvoorbeeld te afhankelijk van andere landen? Dan gaat het met name om energie, om kunstmest(grondstoffen), veevoer en additieven daarvoor, zoals vitaminen en mineralen.
Silvio Erkens, staatssecretaris Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.
Vooral de soja uit Noord- en Zuid-Amerika, een zeer eiwitrijk bestanddeel van het voer voor de Nederlandse veestapel, is „een in het oog springende kwetsbaarheid”. De vleesindustrie is gefundeerd op de import van soja, een gewas waarvan Europa zelf niet genoeg kan verbouwen. Nederland streeft er al langer naar om de consument minder dierlijk en meer plantaardig eiwit (zoals bonen) te laten eten, omdat dit gezonder is en beter voor het klimaat. De zogeheten eiwittransitie zou ook de afhankelijkheid van importsoja verminderen.
„Met een plantaardig dieet en meer plantaardige productie ben je minder kwetsbaar, en minder afhankelijk van andere landen. Dat klopt. Maar het is niet mijn keuze die overgang te versnellen met maatregelen. Om de afhankelijkheid van soja te verminderen, kun je meerdere dingen doen. De import van soja afbouwen, soja vervangen door producten als peulvruchten, en binnen Europa andere gewassen gaan telen die gebruikt kunnen worden als veevoer. En je kunt andere landen zoeken om soja van te betrekken, in het geval dat een land uitvalt als aanbieder. Maar inmenging in wat Nederlanders eten, zeg ik als liberaal, is geen optie.”
„Voor duurzaamheid is een ander bewindspersoon verantwoordelijk. Over dit raakvlak gaan we overleg voeren.”
„Alle opties liggen op tafel. Die gaan we de komende maanden uitwerken, met de sector. De productie hoeft niet per se binnen Nederland plaats te vinden. Dat kan ook in een ander Europees land.”
„In het verleden is een crisis vooral als ondernemersrisico gezien, maar in tijden van geopolitieke spanning en globale ontwrichting komt er ook overheidsverantwoordelijkheid bij kijken. Niet om elk risico uit te sluiten, maar om de regie te nemen. Het doel is een weerbare keten te bouwen met een overheid die de juiste voorwaarden schept om dat mogelijk te maken.
„In twee Baltische staten en in Finland worden bijvoorbeeld strategische voorraden aangehouden. Dat zou ook in Nederland een van de uitkomsten kunnen zijn van het overleg. Bij het plan heeft de overheid een rol, die ook financieel kan zijn. Maar de verantwoordelijkheid ligt ook bij bedrijven zelf.”
„Onderzoeksinstituut Clingendael zoekt uit wat de rol van een strategische voedselreserve zou kunnen zijn. Er wordt gekeken naar het ruimtevraagstuk en naar de kosten. Een uitkomst kan zijn om regionaal voorraden aan te leggen.”
„Voorraadvorming heeft een prijsopdrijvend effect, maar dat kun je met gerichte maatregelen beperken. Toch is de boodschap dat je, als je voedselzekerheid serieus neemt, moet investeren en dat producten duurder kunnen worden.”
„Laat ik energie in de glastuinbouw als voorbeeld nemen. Bij de eerste gascrisis na de inval in Oekraïne was dat minder een ondernemersrisico, omdat je er minder vanuit kon gaan dat de energieprijzen zouden stijgen. Nu is dat anders. Door de inval in Oekraïne en de sluiting van de Straat van Hormuz kun je verwachten dat de prijzen voortdurend op en neer gaan.”
„Twee dingen. Inzetten op energiebesparing en langetermijncontracten afsluiten. Dan betaal je iets meer per maand, maar weet je wel waar je aan toe bent.”
„Dat is de laatste stap, pas als er geen vrijwillige afspraken te maken zijn. Als de boel uit elkaar valt, moeten we ervoor zorgen dat supermarkten bevoorraad worden. Voor de eerste dagen moet je een noodpakket thuis hebben, daarna moet de overheid de zaken geregeld hebben. Als dat niet van de grond komt, is een stap waarbij de overheid bedrijven verplicht in actie te komen, het overwegen waard.
„Supermarkten zeggen dat de verantwoordelijkheid niet alleen bij hen kan worden gelegd. Andere partijen, gerelateerd aan import, export, productie, moeten ook een rol spelen. Dat vind ik niet onlogisch. Maar zeggen dat iets een verplichting kan worden, helpt misschien tot vrijwillige afspraken te komen.”
„Er ontstonden geen acute tekorten. Hogere prijzen in de supermarkten komen met een vertraging. De impact van geopolitieke ontwrichting wordt dus pas later duidelijk.”
„Daar gaat mijn plan niet op in. Het koopkrachtplaatje is een kwestie van het hele kabinet.”
„Nee, want Nederland is innovatief. We kunnen steeds efficiënter omgaan met grondstoffen en opbrengsten verhogen. Dan kun je de kosten omlaag drijven. Anderzijds kunnen allerlei verstoringen de kosten opdrijven. De vraag is welke factoren zwaarder gaan wegen.”