Vrije wetenschap Een fonds dat is ingesteld om internationale toponderzoekers naar Nederland te halen, trekt vooral Amerikanen. Het zogeheten Tulp Fonds werd in het leven geroepen na berichten over de bedreiging van de academische vrijheid in de Verenigde Staten.
VU Amsterdam Vrije Universiteit Campus Zuidas.
Het Tulp Fonds dat internationale toponderzoekers naar Nederland moet halen, blijkt vooral Amerikanen te trekken. Van de eerste 34 wetenschappers die hier met steun van het fonds aan de slag kunnen komen er 29 uit de Verenigde Staten. Daaronder zijn ook Europeanen die willen terugkeren om hun onderzoek elders voort te zetten.
Dat heeft de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) dinsdag bekendgemaakt. NWO is belast met de uitvoering van het fonds, vorig jaar gelanceerd door toenmalig minister van onderwijs Eppo Bruins. De Tweede Kamer had aangedrongen op initiatieven van het kabinet, na berichten over de bedreiging van de academische vrijheid in de Verenigde Staten.
Behalve van Amerikaanse wetenschappers zijn aanvragen goedgekeurd voor onderzoekers uit Israël, Turkije, Singapore en het Verenigd Koninkrijk. Namen van de 34 bursalen maakt NWO niet bekend, aldus een woordvoerder, omdat de aanstellingsprocedures nog lopen en sommige onderzoekers geen publiciteit willen. De gehonoreerde aanvragen komen uit een breed scala aan disciplines, van medische wetenschap tot kwantum-informatica, cultuurgeschiedenis, ruimtevaart en oceanografie, natuurkunde en genocide-studies.
Het Tulp Fonds wil het mogelijk maken „toponderzoekers of toptalenten uit het buitenland aan te stellen, die door de groeiende bedreigingen voor academische vrijheid hun onderzoek in Nederland willen voortzetten”, aldus de site van het fonds. Bedreigd worden in hun werk is geen officieel selectiecriterium. Het moet gaan om „toponderzoekers” van wie „de kwaliteiten duidelijk ver uitstijgen boven wat gebruikelijk is binnen de internationale peer group”.
Op die uitwerking van het fonds kwam kritiek van de Jonge Akademie, een groep beginnende onderzoekers die zich sterk maakt voor bedreigde wetenschappers. Volgens NWO-voorzitter Marcel Levi bleek aantasting van academische vrijheid als officieel selectiecriterium juridische haken en ogen te hebben. Levi: „Het kon worden gezien als discriminatie. Maar in de contacten met instellingen hebben we wel heel duidelijk gemaakt dat het een belangrijk element is. Daar hebben ze ook rekening mee gehouden, dat zie je terug in de aanvragen.”
Dat geldt zeker voor de Israëlische rechtswetenschapper Itamar Mann, afkomstig van de universiteit van Haïfa en nu tijdelijk verbonden aan de Universiteit van Münster. De specialist in internationaal recht gaat naar de Vrije Universiteit in Amsterdam. Mann, die Israël in augustus 2024 verliet door de oorlog in Gaza, zegt aan de telefoon „heel blij” te zijn met de kans in Nederland te werken. „In Israël rapporteerde ik als jurist voor mensenrechtenorganisaties. Dat is steeds moeilijker geworden door de genocide in Gaza. Er is wetgeving in de maak die het strafbaar moet maken wat ik deed. Ook als dat niet doorgaat, staat de academische vrijheid daar zwaar onder druk.”
Een tweede Tulp-wetenschapper die naar de VU gaat is celbioloog Miguel Gonzales-Lozano, afkomstig van de medische faculteit van Harvard. Naar de Universiteit Leiden komt cultuurhistoricus en activist Maisha Wester, verbonden aan de Britse universiteit van Sheffield en de universiteit van Indiana in Bloomington (VS). Zij publiceert over de Afrikaanse diaspora, anti-zwart racisme en raciale representatie in gothic literatuur en horrorfilms. De Open Universiteit in Heerlen zag een aanvraag goedgekeurd voor de Indiaas-Belgische Arun Saldanha, die in Minneapolis onderzoek doet naar klasse en racisme.
Een woordvoerder van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam laat weten dat zij twee onderzoekers via het Tulp Fonds hebben aangetrokken. Een op het gebied van Alzheimer-onderzoek, en een bij interne geneeskunde. Beiden komen uit de Verenigde Staten. Namen wil de woordvoerder niet geven. „Ze moeten hun baan nog opzeggen, en we willen ze niet in een ongemakkelijke situatie brengen.”
Ook instituten die verbonden zijn aan NWO krijgen Tulp-onderzoekers. De Amerikaanse astrofysicus Kelly Holley-Bockelmann gaat bij het Nationaal Instituut voor Ruimteonderzoek (SRON) meewerken aan het LISA-project, dat satellieten ontwikkelt om zwaartekrachtgolven te detecteren. Holley-Bockelmann werkte als hoogleraar aan de VanderBilt University in Nashville al mee aan dit project. Ze zet zich al jaren in voor meer diversiteit binnen de astronomie en natuurkunde.
Het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam .
Het Nederlandse fonds moest niet alleen gericht zijn op Amerika, zo onderstreepte minister Bruins bij de aankondiging ervan, maar zou openstaan voor wetenschappers van buiten de EU, de EER (Noorwegen, IJsland en Liechtenstein) en Zwitserland. Het grote aantal aanvragen voor academici uit de VS is niettemin tekenend. Na zijn inauguratie in januari 2025 opende president Trump de aanval op universiteiten en de wetenschap wegens ‘eenzijdigheid’ in onder meer klimaatstudies en medische wetenschap.
Universiteiten en andere kennisinstellingen kunnen aanvragen indienen bij het fonds, waar 50 miljoen euro voor beschikbaar is gesteld door NWO en kabinet samen. Een expertcommissie van NWO beslist over de voordachten. Per onderzoeker kan een instelling maximaal een miljoen euro krijgen, te besteden in vijf jaar.
Binnen het huidige budget zijn nog zestien plaatsen open om in een tweede ronde te vergeven. Enkele aanvragers haakten op het laatste moment af, aldus NWO-voorzitter Levi, omdat ze op de markt van academische transfers een aantrekkelijker aanbod kregen van een andere universiteit of omdat hun gezin niet wilde emigreren. Enkele universiteiten dienden volgens hem geen aanvragen in omdat ze het aantrekken van buitenlands toptalent vonden wringen met de bezuinigingen op de academische staf die ze tegelijkertijd van overheidswege moeten doorvoeren. Het fonds is vooralsnog eenmalig, evaluatie moet uitwijzen of het wordt verlengd.