Seksueel geweld Tien jaar geleden werd een 18-jarige vrouw tijdens de festiviteiten rondom de stierengevechten in Pamplona door vijf mannen verkracht. De rechtszaak leidde tot massale protesten en was aanleiding voor een belangrijke wetswijziging. Wat is er sindsdien veranderd?
Een protest in Madrid in april 2018 na de veroordeling van vijf mannen voor seksueel misbruik in plaats van verkrachting tijdens een festival in Pamplona. Deze zaak leidde tot protesten in heel Spanje en tot een wetswijziging.
Het is rond half vier ’s nachts als een stel na de openingsavond van de San Fermín-feesten in Pamplona naar huis loopt en op een bankje een meisje ziet zitten. Haar benen opgetrokken, haar kleding vies en gescheurd. Ze is 18 jaar en ze huilt. Onbedaarlijk. Ze wijst naar een portiek. Het waren vijf mannen, zegt ze. Om beurten. Ze moedigden elkaar aan. Eentje lachte, een andere filmde met zijn telefoon. Toen het afgelopen was, namen ze haar telefoon mee. Het meisje lieten ze achter in de portiek. Hoe moet ze dit aan haar ouders vertellen, vraagt ze. De politie wordt gebeld.
San Fermín is een traditioneel feest dat negen dagen duurt. Elk jaar op 6 juli opent de burgemeester de festiviteiten vanaf het balkon van het gemeentehuis. In de week die volgt rennen stieren – en mannen – door de straten van Pamplona. Uit heel Spanje en omstreken komen mensen ervoor naar de Baskische stad, gekleed in een wit T-shirt, een witte broek, een rood sjaaltje en een rode ceintuur. Hoewel het feest door velen als cultureel erfgoed wordt beschouwd, groeit de kritiek. Vanwege het dierenleed, maar ook vanwege de incidenten tijdens het festival: geweld, excessief drankgebruik, aanrandingen.
Op basis van het signalement dat het meisje op het bankje heeft afgegeven, zoekt de politie naar de groep van vijf. Het is zoeken naar een speld in een hooiberg: Pamplona heeft zo’n 210.000 inwoners, maar deze julidagen in 2016 verblijven er ruim 1,6 miljoen mensen. En iedereen draagt dezelfde kleding, drinkt, danst en feest.
In de portiek had het meisje haar ogen dicht gedaan. Zich verzetten tegen vijf mannen was kansloos, dacht ze. De paar keer dat ze haar ogen had geopend, had ze tatoeages gezien. ‘Carpe diem’, in sierlijke letters op een behaarde onderbuik. ‘No hay dolor’ op een arm. Het logo van de voetbalclub van Sevilla op een borst, precies boven het hart. Een achternaam, ‘Prenda’, in dikke letters op een buik, buigend om de navel heen. Een grote wolvenkop op een rug.
Een dag later vindt de politie een groep van vier mannen uit Sevilla. Ze moeten hun shirts optillen. Carpe diem. De vijfde wordt slapend aangetroffen in een goudkleurige Fiat Bravo. Op hun telefoons ontdekt de politie het filmpje, en allerlei berichten over de „geweldige avond” in hun appgroep, die ‘La Manada’ heet: de wolvenroedel.
De mannen worden veroordeeld, in een proces dat tot veel ophef leidde en tienduizenden Spanjaarden de straat op dreef.
Op dinsdag 7 juli is het tien jaar geleden dat de verkrachting plaatsvond. De zaak is een keerpunt geweest in hoe Spanje omgaat met seksueel geweld en heeft geleid tot een belangrijke wetswijziging. Maar merken jonge vrouwen op straat daar ook iets van?
„Al dit soort misdrijven worden nu behandeld door rechtbanken die gespecialiseerd zijn in geweld tegen vrouwen,” zegt María Ángeles Carmona, voorzitter van het Observatorium tegen huiselijk- en gendergerelateerd geweld bij de Algemene Raad van de Rechtspraak. „Alle rechters, aanklagers, forensisch artsen en medewerkers van justitie en politie die er werken zijn speciaal hiervoor getraind.”
Ook de manier waarop slachtoffers in de rechtszaal worden ondervraagd, is veranderd, zegt Carmona. Tijdens de rechtszaak van La Manada leidde die ondervraging tot veel boosheid. Rechter Ricardo González vroeg het slachtoffer: „Heeft u zich niet verzet of geprobeerd te vluchten?” Nee, antwoordde ze, ze was in shock. „Hoe liet u ze weten dat u in shock was en dat de seksuele relaties plaatsvonden zonder uw toestemming?” Niet, zei ze, ze had haar ogen gesloten en gehoopt dat het snel voorbij zou zijn. Wat kon ze als 18-jarige doen tegen vijf mannen? De rechter concludeerde op basis van de video: „Het is duidelijk dat u geen pijn voelde tijdens dit incident.”
Dat gaat in de gespecialiseerde rechtbanken beter, zegt Carmona. „Natuurlijk moeten we aan waarheidsvinding doen en zijn intieme details nodig om gebeurtenissen te kunnen beoordelen. Maar de geloofwaardigheid van het slachtoffer wordt in deze rechtbanken niet betwist.” Ook mogen vrouwen een verklaring afleggen in een omgeving die veilig voelt, bijvoorbeeld in het ziekenhuis.
Rechter Ricardo González wordt op een poster tijdens een protest in Madrid in 2018 een medeplichtige van de verkrachters genoemd.
Tijdens het proces van La Manada moest rechter González beoordelen of er sprake was van abuso sexual (seksuele handeling zonder geweld of intimidatie) of agresión sexual (seksuele handeling met geweld of intimidatie). Violación (verkrachting) was hierbinnen de zwaarste variant, met de hoogste strafmaat. Rechter González concludeerde dat het ging om abuso, van geweld of verkrachting was volgens hem geen sprake. Die uitspraak leidde tot gigantische protesten, van mannen en vrouwen. In Spaanse steden waren er wekenlang dagelijks demonstraties. „No es abuso, es violación!”, scandeerde de menigte. En om het slachtoffer te steunen: „Hermana, yo sí te creo” (Zus, ik geloof jou wél).
Een jaar later werd de zaak in hoger beroep opnieuw beoordeeld: het was verkrachting, concludeerde het gerechtshof. Volgens het hof was duidelijk dat het slachtoffer geen toestemming had gegeven. De vijf mannen kregen ieder geen negen, maar vijftien jaar cel.
De zaak leidde in 2022 tot aanpassing van de wet Ley de garantía integral de la libertad sexual, in de volksmond „Solo sí es sí” genoemd: „Alleen ja is ja”. De wet maakt niet langer onderscheid tussen abuso sexual en agresión sexual. Ook hoeven slachtoffers niet meer te bewijzen dat ze zich hebben verzet.
Toestemming is het centrale criterium, zegt Carmona. „Een vrouw hoeft niet expliciet ‘nee’ te hebben gezegd. Aan de hand van de omstandigheden en de verklaring van het slachtoffer wordt beoordeeld of er sprake was van het weigeren van seksuele gemeenschap.”
De aanpassing van de wet en van de manier waarop rechtszaken plaatsvinden, leiden tot meer aangiften, zegt ze. „Vrouwen hebben meer vertrouwen in de instellingen.” Aangifte en verhoor kunnen op verzoek worden opgenomen, zodat deze tijdens het proces gebruikt kunnen worden. „Zo hoeft een slachtoffer niet steeds dezelfde vragen te beantwoorden.”
Er is ook kritiek op de wet. Er zijn mensen veroordeeld uitsluitend op basis van de verklaring van het slachtoffer, zegt Carmona. „Als een verklaring aan bepaalde eisen voldoet, is een veroordeling mogelijk zonder ander belastend bewijs. Dat heeft het hooggerechtshof bepaald, aangezien deze misdrijven plaatsvinden in de privésfeer, zonder getuigen en soms ook zonder letsel.”
Toen de wet werd goedgekeurd, postten jongemannen spotprenten en berichten op sociale media, over dat je een vrouw eerst bij een notaris een contract moet laat tekenen voordat je seks hebt. Octavio Benítez Salazar, hoogleraar constitutioneel recht aan de universiteit van Córdoba, heeft die berichten gezien. „Ook in Spanje zien we dat de ‘manosphere’ jonge mannen vertelt dat deze wet een feministisch wapen is tegen mannen.”
Benítez merkt tijdens colleges dat sommige jongens zich aangevallen voelen door deze wet, alsof alle mannen als potentiële verkrachters worden weggezet. „Dat moeten we ontkrachten door zorgvuldig uit te leggen wat het betekent om toestemming centraal te stellen.” Ook hoort hij jongens vaak zeggen dat ze geen complimenten meer mogen geven. „Dat kan wel, maar het hangt af van de situatie.”
De wetswijziging biedt een kans dit thema op school en thuis te bespreken, vindt de hoogleraar. „Toestemming is een complex begrip, filosofisch, juridisch en in de praktijk. Daar zijn boeiende discussies over te voeren. Ouders en docenten kunnen jongeren uitleggen dat onze wereld is gebouwd op mannelijke dominantie en ongelijkheid. En dat we die wereld nu samen anders proberen in te richten.”
Zus, ik geloof jou wél, staat op het papiertje dat een vrouw vasthoudt tijdens een protest in Pamplona in 2019.
De wet mag dan aangepast zijn, de realiteit op straat is dat jonge vrouwen zich vaak onveilig voelen en voorzorgsmaatregelen nemen. Abril Núñez Hortal (19) uit Barcelona, bijvoorbeeld, vertelt over hoe intimiderend het is als een auto vol jongens drie keer langsrijdt en ze opmerkingen maken over je kleding, je haar, je ogen of je hoge hakken. Na het uitgaan gaat ze nooit alleen naar huis. Als er niemand met haar mee kan lopen, slaapt ze bij een vriendin. Onverlichte straten en donkere buurten vermijden ze.
Hoogleraar Benítez: „Jongens lopen gewoon naar huis, hoeven hier niet over na te denken. Dat is oneerlijk.” Hij zegt dat de zaak-La Manada de strafrechtelijke benadering van seksueel geweld radicaal heeft veranderd, maar dat er misschien te hoge verwachtingen bestonden over het bredere effect daarvan. „Spanjaarden dachten dat geweld tegen vrouwen daardoor zou verdwijnen. Helaas is dat niet zo.”
„Het strafrecht geeft antwoord op een concreet geval, maar gaat de cultuur niet veranderen”, zegt Benítez. „Dat kan alleen door betere educatie. We hebben te maken met thema’s die diep verankerd zijn in de Spaanse cultuur, zoals de machocultuur, mannelijke dominantie en genderongelijkheid.” In de wet is een reeks maatregelen opgenomen op het gebied van preventie en onderwijs. „Maar het grote probleem is dat deze thema’s niet serieus en structureel zijn opgenomen in het onderwijscurriculum.”
„Ik wil naar huis kunnen gaan zonder angst” staat op het papier dat een jonge vrouw vasthoudt tijdens een manifestatie in de aanloop naar de Internationale Vrouwendag in Malaga in maart dit jaar.
Haar ouders staan uitgaan altijd toe, zegt Abril Núñez, maar er zijn voorwaarden. Ze moet vertellen met wie, waar naartoe, een app sturen als ze vertrekt uit de discotheek en als ze thuis is aangekomen. „Ik mag alleen naar huis lopen met iemand die ik ken en die ik vertrouw. En zeker niet instappen bij iemand die gedronken heeft.”
Benítez hoopt dat ouders hun zonen ook voorwaarden meegeven. „Tegen dochters zeggen we: let op je drankje, stap niet in de auto bij een vreemde, app als je thuis bent. Maar zonen leren we niet hoe ze zich moeten gedragen als ze op stap gaan, dat ze niet zwijgen, maar ingrijpen als een vriend iets doet of zegt wat niet kan.”
Daar bestond ook veel verontwaardiging over tijdens de zaak rond La Manada. Hoe kon het dat alle mannen in de groep dachten dat het oké was wat er gebeurde? „Zwijgen zorgt ervoor dat machogedrag en geweld zich blijven herhalen”, zegt Benítez. „De zaak van Gisèle Pelicot in Frankrijk laat dat ook goed zien. Er waren mannen die niet deelnamen aan de aanrandingen en verkrachtingen, maar ook niet aan de bel trokken. Dit soort ‘herenakkoorden’, ook die in minder zware omstandigheden, moeten we doorbreken. Mannen moeten een actievere rol durven spelen.”
Het is veelgevraagd van een jongen om zich van zijn groep af te keren, zegt hij. Want de groep is voor mannen enorm belangrijk, zeker op jonge leeftijd. „Maar dat is precies waar we aan moeten werken, dat er steeds meer jongens zijn die dat wél doen.”