Portretkunst Lang heeft Angela Merkel gewacht met het laten schilderen van haar portret, een traditie van Duitse bondskanseliers. Nu het er eenmaal is, is de interpretatie van de ‘Mona Lisa van de Duitse politiek’ begonnen. Wat wil ze ons zeggen?
Voormalig Bondskanselier Angela Merkel (r) en de Frans-Duitse kunstenaar Jérémie Queyras (l) staan voor het onthulde portret van Angela Merkel.
Kijkt ze tevreden, machtig, twijfelend? Direct herkenbaar is ze in ieder geval. Al van een afstand steekt het bekende jasje van Angela Merkel, de langst zittende regeringsleider van de Duitse Bondsrepubliek (2005-2021), fel blauw af tegen de goud-beige achtergrond, haar blonde kapsel kennen we van duizenden foto’s, al lijken de haren hier wat verwaaid te zijn.
„Ausdrucksstark”, ‘vol uitdrukking’, noemt deze vrijdagochtend een groepje bezoekers het geschilderde portret van Angela Merkel, dat dinsdag in het Berlijnse Bode-Museum werd onthuld. Wikkend en wegend staan ze er voor, over het jasje spreken ze, over de barnstenen halsketting, een verwijzing naar haar Oost-Duitse achtergrond, en vooral: over de blik. Want: wat wil deze geschilderde Merkel de kijker eigenlijk zeggen?
Nederland heeft geen traditie om van de regeringsleider een geschilderd portret te laten maken; in Duitsland gebeurt het sinds Helmut Schmidt het in 1976 voorstelde, van zijn voorgangers heeft hij toen bestaande schilderijen opgehangen. Zeven portretten hangen inmiddels naast elkaar in het Kanzleramt, het werkgebouw van de bondskanselier in Berlijn. Het zijn schilderijen waarmee de voormalige politici hun eigen beeld voor het nageslacht kunnen bepalen, zoals Helmut Kohl als vriendelijke opa van de Duitse eenwording, of Gerhard Schröder, Merkels voorganger, die zich door Jörg Immendorf als een marmeren Caesar-buste liet afbeelden.
Merkel voor haar portret in het Berlijnse Bode Museum.
Angela Merkel, de achtste bondskanselier en de enige vrouw in het rijtje, deed het anders. Ze zei na haar afscheid dat ze er nog niet aan toe was, koos uiteindelijk geen beroemde (Oost-)Duitse schilder, maar de 28-jarige onbekende Frans-Duitse kunstenaar Jérémie Queyras, die haar in een brief had gevraagd of hij haar mocht portretteren. Ze wilde het schilderij, groter dan de andere zeven en in een realistischer stijl geschilderd, ook zelf betalen. Ze laat het nu eerst drie maanden aan iedereen zien die dat wil. Aan het Bode-Museum op het Museumeiland – voormalig DDR-gebied – verbindt ze jeugdherinneringen, vertelde Merkel bij de onthulling, en toevallig ligt het ook tegenover haar hoofdstedelijke pied-à-terre.
Voor de bezoeker heeft deze locatie een bijkomend voordeel: er wordt door de middeleeuwse en barokke kunstcollectie direct een suggestieve context van heersers en historische personages bij geleverd. Is het blauw van de middeleeuwse Maria’s niet exact hetzelfde als dat van Merkels jasje? En zou het toeval zijn, dat hier nu ook een expositie over het machiavellistische thema ‘Macht, geweld en kunst in de Renaissance‘ is te zien?
Alles kan. De timing van deze presentatie is politiek-strategisch in elk geval perfect. Vier jaar geleden, direct na haar afscheid, werd Merkel sterk bekritiseerd vanwege haar vroegere toegeeflijke houding tegenover Rusland. Nu valt de onthulling van haar portret op het moment dat de populariteit van de zittende kanselier, haar vroegere partijrivaal Friedrich Merz, op een dieptepunt is beland – en er in Duitsland een zekere Merkel-nostalgie gaande is.
Eenmaal in het zaaltje wordt alle aandacht eerst naar het felblauwe jasje getrokken, dat attribuut van haar publieke persona, alsof hier inderdaad de sterke machtspolitica Merkel voorop staat. Maar een triomfantelijk heersersportret? Dat is dit allerminst. Geïdealiseerd is deze Merkel niet, rimpels zijn zichtbaar, een geaderde hand, de roemruchte tot ruit gevouwen handen van haar politieke foto’s ontbreken.
Hoe dichter je bij het doek komt, des te meer gaat de aandacht van het jasje omhoog naar het gezicht, richting de ogen, zachter blauw dan het jasje, en de mondhoeken, rechts wat naar beneden, links wat omhoog gebogen – en daar gebeurt ineens veel tegelijk. Zien we een vleugje tevredenheid, een ‘wir haben es geschafft’, zoals sommige media menen? Is er de suggestie van benaderbare gemoedelijkheid, waardoor Merkel zo populair werd?
Het portret van Angela Merkel.
Nog een paar stappen dichterbij en het gezicht verandert wéér. Zorgen lijken toe te nemen, de ietwat hangende oogleden kijken behoedzaam. Even is het alsof ze een twijfelende blik naar zichzelf in de spiegel werpt: heb ik het wel goed gedaan? Sommige bezoekers buigen zich nu nog meer naar voren, willen dieper in die ogen kijken, méér weten. Maar de suppoost wijst streng op een denkbeeldige lijn: tot hier en niet verder – precies zoals Merkels gezicht op het laatst toch ook een gereserveerde afstand laat zien.
‘Mona Merkel’, kopte de Frankfurter Allgemeine: Merkel als de raadselachtige Mona Lisa van de Duitse politiek, van wie het land zich zestien jaar afvroeg wat ze nu eigenlijk écht dacht. Een treffende woordspeling, alsof de jonge schilder precies dat in die blik wilde leggen: raadt maar wat er in zit, verder dan dat zullen we niet komen.
Portret van Angela Merkel. Bode Museum, Berlijn. T/m 4 oktober.