Ken Burns | Amerikaanse documentairemaker Ken Burns maakt al decennia historische documentaires die bepalend zijn voor hoe Amerikanen hun eigen land, geschiedenis en cultuur zien. „Ik zie ook wat er gebeurt in de tweede termijn van Donald Trump, maar het betekent niet dat de wereld vergaat.”
De Amerikaanse documentairemaker Ken Burns in zijn woning in Walpole, New Hampshire.
Op deze 4de juli doet documentairemaker Ken Burns wat hij al meer dan dertig jaar altijd doet op de Amerikaanse Onafhankelijkheidsdag. Hij neemt zijn vier kinderen, aanhang, vrienden en kleinkinderen mee naar een meer in zijn staat New Hampshire. „Voordat ik iemand de gelegenheid geef om te eten, lees ik de Onafhankelijkheidsverklaring voor.”
Het kost hem nog geen tien minuten om, staand op een picknicktafel, het document van ruim 1.300 woorden voor te dragen. Net als veel Amerikanen kent hij de tweede zin uit zijn hoofd. „We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness.” (Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun Schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het nastreven van geluk.)
Burns (72) begon met deze traditie toen zijn oudste dochter klein was. „Om het besef over te dragen hoeveel geluk wij hebben gehad met de ideeën die aan de basis lagen van de Verenigde Staten – ronduit spectaculaire ideeën. Mijn werk toont aan dat het geen peulenschil was om ze na te leven”, zegt hij via een videogesprek vanuit New Hampshire, terwijl op de achtergrond een golden retriever op de bank springt.
De historische documentaires die Ken Burns al decennia maakt, zijn bepalend voor hoe Amerikanen hun eigen land, geschiedenis en cultuur zien. Die geschiedenis „is een heel ingewikkeld verhaal met allerlei onderstromen, waarbij veel mensen uitgesloten werden, en zowel veel stappen achteruit als vooruit werden gezet. Maar zoveel van onze oorsprong, van wie wij zijn, zit in die tweede zin.”
De Onafhankelijkheidsverklaring, geschreven door de latere president Thomas Jefferson, werd op 4 juli 1776 in Philadelphia ondertekend door vertegenwoordigers van de oorspronkelijke dertien staten die zich los worstelden van de Engelse kolonisator. Zaterdag vieren de Verenigde Staten daarom hun 250-jarig bestaan, waarin die vrijheid en gelijkheid lang alleen voor witte mannen vanzelfsprekend zijn geweest.
Eind vorig jaar verscheen een van Burns’ megaprojecten: The American Revolution. Een vertelling over de Revolutionaire Oorlog (1775-1783) die werd uitgevochten om die onafhankelijkheid te bewerkstelligen. Twaalf uur duurt de reeks, verdeeld over zes afleveringen. In februari werd bekendgemaakt dat zeker 20 miljoen mensen naar de serie hebben gekeken. Een ongekend succes voor de publieke omroep PBS.
„Ik denk dat je die vraag stelt vanwege het moment in de geschiedenis waar we ons nu bevinden. Een moment dat zo gespannen en existentieel voelt met betrekking tot de fundamenten van onze democratie.”
„Veel mensen die het moeilijk hebben, zoeken professionele hulp, bij een psycholoog of een predikant. Die zullen vragen: wat is je achtergrond, wat is je oorsprong, wie zijn je ouders, hoe waren je jonge jaren? Ik denk dat het heel belangrijk is om terug te gaan, om te herontdekken wat we voor lief hebben genomen, om te begrijpen wat onze ontstaansgeschiedenis is.”
„Mensen snakken ernaar om de essentiële vragen te stellen en antwoorden te krijgen die niet binair zijn over goed en slecht – zoals dat overheerst in onze online mediacultuur. In mijn montageruimte, waar we vierhonderd uur materiaal hebben moeten opknippen tot een film van twaalf uur, hangt een neonbord met de tekst ‘it’s complicated‘. Complexe verhalen zijn onze redding.”
„We kunnen inzien dat George Washington [militair leider en eerste president van de VS] slechte eigenschappen had, zonder dat we hem compleet afschrijven. De realiteit is dat dit land niet zou bestaan zonder Washington. Maar net als anderen die we op een voetstuk plaatsen, ging hij vaker de fout in dan dat hij succesvol was. Hij vocht niet alleen. En hij bezat andere mensen.” Bij zijn dood in 1799 werkten er 317 tot slaaf gemaakten op Washingtons landgoed in Virginia.
„Je krijgt een voldoende als je op school zegt dat de oorlog begon om ‘belastingen en vertegenwoordiging’, maar land was de belangrijkste kwestie. De Britten hadden verordonneerd dat gebied van de oorspronkelijke bevolking niet ingepikt mocht worden. Dat zorgde voor woede bij mensen die daar een boerderij wilden beginnen en bij grote speculanten als Washington en Benjamin Franklin. De democratie was, ondertussen, meer een onbedoeld gevolg. De hoogdravende tekst over vrijheid gold niet meteen voor iedereen, maar het legde de basis waardoor die vrijheid uiteindelijk mogelijk was.”
„Daarnaast onderschatten we vaak in hoeverre onze ontstaansgeschiedenis een hele bloedige burgeroorlog was van Amerikaanse patriotten tegen loyalisten. Amerikanen die de kant van de Engelsen kozen waren geen schurken. De vertelling over onze onafhankelijkheid gaat vaak over de strijd tegen de externe vijand, om een totaal abstract idee van vrijheid. Terwijl zeker bij de veldslagen in het zuiden vaak maar een enkele Britse officier aanwezig was en vooral buren en broers elkaar te lijf gingen. Die nuance is verloren gegaan in de sentimentaliteit en nostalgie rond de revolutie. We onderschatten het geweld dat daar plaatsvond, onder meer omdat er geen foto’s of journaalbeelden van zijn, alleen romantische schilderijen.”
Voor het maken van zijn serie gebruikte Burns die schilderijen, naast kaarten, pamfletten en dagboekfragmenten. Bovendien interviewde hij historici, maakte hij eigentijds beeld van stille landschappen en waterwegen, animaties en zogeheten re-enactments, nagespeelde oorlogsscènes.
„Ik wil de interpretatie van de geschiedenis niet naar mijn hand zetten met een agenda of een historische filosofie. Ik heb films gemaakt tijdens verschillende rages, en je laat ze gewoon aan je voorbijgaan.”
„We hebben te maken met de buitengewone tegenstrijdigheid dat ons geloofsprincipe luidt dat bepaalde waarheden vanzelfsprekend zijn. Terwijl de man die opschreef dat alle mensen gelijk zijn geschapen, zelf honderden mensen als eigendom bezat. We zien die tegenstrijdigheid en hypocrisie, maar we bouwen niet het hele verhaal eromheen.”
Burns eerste documentaire ging over de Brooklyn Bridge (1981). Bekend werd hij met The Civil War (1990) en The Vietnam War (2017). Ondertussen maakte hij series over honkbal (1994), jazz (2001) en nationale parken (2009). Allemaal verhalen die, in zijn woorden, „het tapijt van de geschiedenis van deze natie weven”.
„Er worden boeken verwijderd uit bibliotheken en gedenkplaten over slavernij weggehaald. Een simpel verhaal is alleen interessant voor autoritaire leiders. Het is in hun belang om mensen ongeïnformeerd, misgeïnformeerd en bijgelovig te houden en af te leiden met complottheorieën.
„Mijn films zijn even populair op rechts als op links. In de promotie van de film vertelde ik hetzelfde aan [de rechtse podcaster] Joe Rogan als aan journalisten van The New York Times, en aan schoolklassen in binnensteden als aan oudere gezelschappen. Ik had een beetje controverse ter publiciteit niet erg gevonden, maar die kwam niet verder dan een paar onsamenhangende commentaren over dat het te zwak en te woke was.”
„Ik ben niet zo vatbaar voor mensen die paniekeren: ‘dit is het ergste moment in onze geschiedenis’, ‘de VS zijn geen democratie meer’. We zijn echt veel verdeelder en gewelddadiger geweest tijdens de Revolutie, de Burgeroorlog en de Vietnam-periode. Ik zie ook wat er gebeurt in de tweede termijn van Donald Trump, maar het betekent niet dat de wereld vergaat. Dezelfde eigenschappen – van omkoopbaarheid tot deugdzaamheid – die we vandaag de dag zien, waren ook al aanwezig tijdens de revolutie.”
„Ik moedig mensen aan om persoonlijke, intieme vieringen te houden: al is het alleen maar met familie, al is het zonder hoogdravende ideeën over de oorspronkelijke idealen. Spreid een kleedje uit op een heuvel en kijk met mensen die je niet kent naar het vuurwerk. Dan vraag je niet: op wie heb je gestemd? Dan zeg je oeh en aah. We hebben echt meer gemeen, meer rituelen die ons binden, dan wat ons verdeelt.”
„Of verdiep je even in Washington, die op het hoogtepunt van zijn militaire en politieke macht aftrad en daarmee een voorbeeld van burgerschap gaf, dat er voor gezorgd heeft dat wij tot nu toe de oudste democratie ter wereld zijn gebleven. Ik weet niet of we er nog krachtig voorstaan, maar we staan nog overeind.”