Elizabeth Strout In haar nieuwe roman, die veel flair en vaart heeft, toont de Amerikaanse schrijver Elizabeth Strout hoeveel tegenstrijdige gevoelens en gedachten er in een mens om kunnen gaan.
Bij Strout lijkt het leven voort te kabbelen, maar gaat het om veel meer.
Een universum op pootjes: dat is de mens, elk mens, volgens de Amerikaanse bestsellerauteur Elizabeth Strout (1956). Wat weten we van onszelf, van elkaar, hoeveel tegenstrijdige gevoelens en gedachten woeden er in één ziel, in één borst: gewoontjes bestaat niet, net zo min als gemiddeld. In haar nieuwe roman Wat ongezegd blijft toont Strout dat opnieuw op superieur soepele wijze, net als in haar eerdere titels Olive Kitteridge (2008, bekroond met de Pulitzer Prize) en Ik heet Lucy Barton (2016) en in haar overige, daarmee verweven romans. Als iemand veelzijdige personages kan scheppen, is zij het wel. De ‘cast’ aan personages is ditmaal helemaal nieuw. Het verhaal speelt zich ook niet af in Maine, maar in Massachusetts, aan zee. Maar de toon en de inzet zijn weer typisch Strout.
Elizabeth Strout: Wat ongezegd blijft. (The Things We Never Say) Vert. Lucie van Rooijen. Atlas Contact, 224 blz. €23,99
Als je zoekt naar een woord om Strouts stijl te karakteriseren, kom je al snel uit op iets als ‘laconiek’ of ‘terloops’. Juist dat, die onnadrukkelijkheid, die (vermeende) luchtigheid, maakt haar proza zo indrukwekkend, het lijkt te kabbelen, maar het sluit je in. Het gaat juist over heel veel. Voor Wat ongezegd blijft geldt dat bijna nog meer dan voor haar eerdere werk, omdat er, nu ja, veel ongezegd blijft. Niet alleen in de individuele levens waar het ditmaal om draait, maar zeker ook over de achtergrond daarvan.
Wat ongezegd blijft speelt zich ongeveer nu af. De kleine luyden waar de roman over gaat, koesteren hun geneugten en hun geheimen, ze maken plezier en ze hebben problemen. Intussen is een verschrikkelijke oranje uitgeslagen president aan de macht die niet bij naam wordt genoemd, waar niet zozeer steeds rechtstreeks over gepraat en gediscussieerd wordt, maar die zich overal laat gelden en die alles aan het wankelen en uiteindelijk omvallen brengt.
De hoofdpersoon van Wat ongezegd blijft is de zevenenvijftigjarige Artie Dam, geschiedenisleraar van beroep. Hij is een zachtaardige, hartelijke kerel die, zo blijkt meteen op de eerste pagina, oog heeft voor zijn medemens. Hij gaat wekelijks uit eten met een oude vriendin, een weduwe die hij „heel lief” vindt. Arties vrouw Evie daarentegen vindt haar „té” : „En dat snapte Artie wel, maar juist daarom hield hij ook zo van Flossie: hij hield van haar uitbundig opgemaakte gezicht, de te gele dot opgestoken haar op haar hoofd, de walm parfum die haar overal volgde, de voorzichtigheid waarmee ze haar omvangrijke lijf liet zakken nadat ze enthousiast zwaaiend de zware deur […] was binnengekomen.”
Ook voor zijn leerlingen is Artie zo aardig. Hij heeft oog voor ieders kwaliteiten, zorgt dat iedereen op zijn gemak is, stelt gerust, geeft her en der een (naar later blijkt vaak levensbepalend) opkontje. Een kleine twintig pagina’s op weg in Wat ongezegd blijft gun je deze aimabele figuur niets dan goeds.
„Dit was Arties geheim”, staat er dan na een witregel plompverloren. „Al ruim twee maanden liep hij rond met de vraag hoe hij een einde aan zijn leven kon maken zonder dat zijn vrouw of zoon (of leerlingen) zouden doorhebben dat hij daar zelf achter zat.” Zoiets zie je helemaal niet aankomen, maar bij Strout blijkt, wanneer je de roman na nog veel meer verrassende wendingen in Arties leven (en in dat van zijn dierbaren en collega’s), uit hebt, alles uiterst zorgvuldig met elkaar verknoopt te zijn. Van vaag lijkende gebeurtenissen tot luchtig aandoende uitspraken, alles hangt samen en blijkt van alles te gaan betekenen.
Wat ongezegd blijft heeft vaart en flair en leest als een trein. Een trein die hier en daar plotsklaps een tunnel in duikt. Een geëngageerde roman is het in zekere zin ook, want hoe kan een mens nog ruimte innemen, meerkantig zijn of van gedachten veranderen in het Amerika van Trump?