Relatie Israël-VS Door het Amerikaans-Iraanse akkoord, waarover momenteel verder wordt onderhandeld, voelt Israël zich aan de kant gezet. Het land is al decennia afhankelijk van Amerikaanse militaire en diplomatieke steun, maar de „speciale relatie” tussen de Verenigde Staten en Israël lijkt te wankelen.
De Israëlische premier Benjamin Netanyahu zou vorige maand door de Amerikaanse president Donald Trump „knettergek” zijn genoemd.
Afgaande op veel Israëlische media en politici, staat de relatie tussen Israël en de Verenigde Staten onder zware druk. De paniek komt voort uit het op 17 juni door de VS en Iran ondertekende Memorandum van Overeenstemming, gevolgd door de huidige onderhandelingen over een Amerikaans-Iraans akkoord.
Israël is geen partij in die onderhandelingen, en voelt zich aan de kant gezet door zijn grote bondgenoot, waarmee het op 28 februari een oorlog tegen Iran ontketende. Niet alleen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en zijn achterban, maar ook het gros van zijn politieke opponenten, willen de aanvallen op Iran voortzetten.
Tot ongenoegen van Israël stond bovendien in de Amerikaans-Iraanse overeenkomst dat het staakt-het-vuren ook voor Libanon geldt, en dat de soevereiniteit van Libanon moet worden gerespecteerd. Dat zou een einde aan Israëls bezetting van Zuid-Libanon betekenen.
„Knettergek”, noemde de Amerikaanse president Donald Trump de Israëlische premier vorige maand, volgens de Amerikaanse nieuwswebsite Axios. Dit nadat Israël met hernieuwde aanvallen op Libanon de Amerikaanse onderhandelingen met Iran dreigde te torpederen.
Tijdens een bezoek aan Washington had Netanyahu Trump begin dit jaar nog weten te bewegen een oorlog tegen Iran te ontketenen, die gegarandeerd tot een snelle val van de Islamitische Republiek en vernietiging van Irans nucleaire programma zou leiden.
Een paar maanden van verwoestende oorlogvoering later is van het behalen van de Amerikaans-Israëlische oorlogsdoelen geen sprake. Israël wilde regimeverandering bereiken, en toen dat niet gebeurde doorgaan met bombarderen. In plaats daarvan onderhandelt Trump nu met de Iraniërs.
De mondiale economische gevolgen van de Iraanse blokkade van de Straat van Hormuz leidden al tot uiteenlopende belangen tussen Trump en Netanyahu, ziet Mairav Zonszein, Israël-analist voor The International Crisis Group. En nu vormt het Amerikaans-Iraanse akkoord een verdere ondermijning van Netanyahu’s strategie in de regio. „Israël vecht al jaren op meerdere fronten. Het is niet geïnteresseerd in een staakt-het-vuren, maar in het uitoefenen van militaire druk”, zegt Zonszein telefonisch vanuit Tel Aviv. „Trump wil militair geweld snel omzetten in een overeenkomst en gemakkelijke oplossingen.”
Toen Trump in 2024 werd herkozen, kon Netanyahu zijn handen dichtknijpen. Tijdens zijn eerste termijn had Trump immers tegen de internationale consensus in Jeruzalem als hoofdstad van Israël erkend, net als de Israëlische annexatie van de sinds 1967 bezette Syrische Hoogvlakte van Golan.
In februari 2025 zat Netanyahu naast Trump in Washington toen de president zijn ‘Rivièra-plan’ voor de Gazastrook presenteerde. Dat sloot aan bij Israëlische ambities om de Palestijnen uit Gaza te verdrijven. Trumps twintigpuntenplan voor Gaza uit oktober 2025 heeft vooralsnog geresulteerd in de inname van circa 60 procent van Gaza door Israël.
Toch is het akkoord met Iran niet de eerste keer dat Trump Israël tegen de haren instrijkt door te onderhandelen met zijn vijanden. In maart 2025 sprak hij direct met Hamas over Gaza. Enkele maanden later kondigde hij een akkoord aan met de Jemenitische Houthi’s. En afgelopen november ontving hij de Syrische president Ahmed al-Sharaa in het Witte Huis, nadat hij eerder opheffing van Amerikaanse sancties tegen Syrië had aangekondigd.
Alle reden voor de Israëliërs om zich af te vragen of de „speciale relatie” tussen de VS en Israël onder druk staat. De laatste decennia betekende dit „onvoorwaardelijke Amerikaanse steun aan Israël”, zegt Yonatan Touval, analist voor Mitvim, The Israeli Institute for Regional Foreign Policies, telefonisch vanuit Tel Aviv. „Israël heeft de garantie dat het niet alleen militair, maar ook diplomatiek wordt beschermd – met name in de Veiligheidsraad – tegen elke maatregel die zijn positie zou kunnen ondermijnen.”
In reactie op de grote Israëlische verontwaardiging over het memorandum met Iran, zei de Amerikaanse vicepresident JD Vance tegen verslaggevers in het Witte Huis, aldus The New York Times: „Als ik deel zou uitmaken van het kabinet van de Israëlische regering, zou ik misschien niet de enige machtige bondgenoot aanvallen die ik nog over heb in de hele wereld.”
Vance verdedigde hiermee niet alleen een deal met Iran. Hij leek ook de boodschap te geven: Israëlische bezwaren zijn niet (langer) sturend voor Amerikaans beleid. Zonszein noemt Vance’s opmerking „ongekend” binnen de Amerikaans-Israëlische relatie, maar „niet verrassend”.De vicepresident is tegen de oorlog in Iran, in tegenstelling tot de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio.
Vance mikt daarnaast op het presidentschap, en speelt in op Amerikaanse onvrede over de kosten van de Iran-oorlog. „Vance begrijpt dat de Amerikaanse publieke opinie over Israël de afgelopen jaren is verschoven, en in het bijzonder sinds de oorlog met Iran. Tegelijk wil hij aan Israël laten zien dat de Amerikanen de touwtjes in handen hebben.”
De spanning in het Amerikaans-Israëlische bondgenootschap komt volgens Zonszein niet zozeer voort uit de relatie tussen Trump en Netanyahu, maar uit een koerswijziging van de Amerikaanse politieke en publieke opinie. Het gros van de Democraten en Republikeinen blijft pro-Israël, maar de onvoorwaardelijke steun begint af te kalven.
Het Republikeinse MAGA-kamp is boos omdat Israël de VS heeft meegesleept in een kostbare oorlog. De Amerikanen voelen dat door de mondiale energiecrisis die veroorzaakt is door de Iraanse blokkade van de Straat van Hormuz. Bovenal hebben de Israëlische oorlogsmisdaden in Gaza de afgelopen jaren geleid tot kritiek onder progressieve Democraten en een groeiende groep Republikeinen.
„Als toekomstige Amerikaanse regeringen van mening zijn dat Israël niet centraal moet staan in hun visie op de situatie in het Midden-Oosten, dan zullen bijgevolg ook Israël-lobbygroepen zoals AIPAC minder invloed hebben”, zegt Touval.
Ook Mouin Rabbani, Midden-Oosten-deskundige en redacteur van online tijdschrift Jadaliyya, ziet de veranderende Amerikaanse publieke opinie ten aanzien van Israël, met name onder Democraten, als belangrijkste verschuiving in de Amerikaans-Israëlische verhoudingen. „Voor de Democraten was de grote omslag de genocide in Gaza, voor Republikeinen de Iran-oorlog”, zegt hij telefonisch vanuit Den Haag.
Dat de publieke steun afkalft, blijkt ook uit onderzoek van Pew Research Center: 60 procent van de ondervraagde Amerikanen heeft een ongunstig of zeer ongunstig beeld van Israël. En uit een peiling van het Institute for Global Affairs van afgelopen juni bleek dat 38 procent van de ondervraagden wil dat Amerikaanse bewapening van Israël wordt stopgezet.
Israël heeft sinds zijn oprichting in 1948 meer dan 200 miljard dollar (circa 175 miljard euro) aan Amerikaanse militaire steun ontvangen. Jaarlijks ontvangt het 3,3 miljard dollar (2,9 miljard euro) voor de aankoop van Amerikaans defensiematerieel en 500 miljoen dollar (438 miljoen euro) voor gezamenlijke raketverdediging.
Afgelopen januari zei Netanyahu in een interview met The Economist dat hij de Amerikaanse militaire steun aan Israël wil afbouwen. Volgens Zonszein is er in Israël een grote groep Netanyahu-aanhangers die zegt: „We hoeven niet te doen wat Amerika ons opdraagt, dus we moeten onafhankelijker zijn en streven naar eigen wapenproductie.”
Het lijkt opzienbarend, maar het afbouwen van Amerikaanse militaire steun zal zo’n vaart niet lopen, denkt Zonszein. „Als ik met Israëlische functionarissen en veiligheidsexperts praat, is het voor hen heel duidelijk dat Israël niet zonder de Amerikaanse steun kan.”
Sterker, volgens Steven Simon, voormalig medewerker van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, sturen Israëlische politici in werkelijkheid aan op een institutionele reorganisatie, waarbij de Amerikaanse en Israëlische defensie-industrie verder worden geïntegreerd.
Publiekelijk controleerbare militaire steun zou daarmee veranderen in „het ondoorzichtige apparaat van defensieaankopen”, „waar het toezicht beperkt is en de politieke verantwoording minimaal”, schrijft Simon in een memo van het Quincy Institute for Responsible Statecraft.
De vraag of er sprake is van een daadwerkelijke verwijdering in het bondgenootschap tussen de VS en Israël noemt Zonszein „te vroeg om te beantwoorden”. De Amerikaanse steun is nog altijd groot, dus „het loont om verder te kijken dan retoriek, naar wat er op de grond gebeurt”.
Trump is bereid geweest om samen met Israël Iran aan te vallen, in juni 2025 en in februari 2026. Hij stond toe dat Israël de Westelijke Jordaanoever verder annexeerde en Gaza bleef verwoesten. Hij heeft om gratie gevraagd voor Netanyahu’s corruptiezaken. En hij heeft Israël niet gedwongen om zich terug te trekken uit Libanon, of om te stoppen met militaire invallen in Syrië.
Hoewel Trumps frustraties over Israël „oorspronkelijk serieus waren”, noemt Rabbani het „zeer overdreven” om te spreken van een crisis in de verstandhouding. In het recent door de Amerikanen bemiddelde akkoord tussen Israël en de Libanese regering, wordt over Israëlische terugtrekking uit Zuid-Libanon niet gerept. Volgens Rabbani probeert Trump hiermee tegemoet te komen aan Israël, en de deal met Iran te herschrijven.
Amerikaanse leiders spreken zich al decennia gefrustreerd uit over Israël – waaronder Trumps voorganger Biden – en „uiteindelijk verandert er weinig tot niets”, zegt Rabbani. Er is wel een verschil: Biden was een zelfverklaarde zionist, en Trump is „geen zionist, maar een Trumpist”, zegt Rabbani. „Als Iran straks leidt tot een strategische nederlaag voor de VS, kan ik me best voorstellen dat hij Israël het kind van de rekening maakt.”
Volgens Zonszein staat in ieder geval vast dat Netanyahu tijdens de aankomende verkiezingen in Israël geen campagne zal kunnen voeren als zelfverklaarde „beste vriend” van Trump. „Maar hij is een heel goede politicus, en zal zeggen: ik ben de enige [politicus] die weerstand bood tegen de Amerikanen.”