Censuur De strijd om boeken is niet alleen een Amerikaans fenomeen, zegt de KB Nationale Bibliotheek. Ook in Nederlandse en Europese bibliotheken staat de informatievoorziening onder druk. De Amerikaanse activist Leila Green Little kwam in de KB vertellen over haar strijd tegen censuur in Texas.
De Amsterdamse dragqueen Dolly Bellefleur tijdens de voorleesmiddag voor peuters en kleuters in de openbare bibliotheek van Nijmegen.
In Hilversum en Nijmegen werden een paar jaar geleden bibliotheken bedreigd na de aankondiging van een voorleesmiddag door dragqueens. Door de ruit van een Utrechtse boekhandel gespecialiseerd in genderstudies, vloog een steen. En bibliotheken zien boeken zomaar verdwijnen, beschadigd terugkomen of zelfs in de afvalbak belanden, vertellen medewerkers van Nederlandse bibliotheken tijdens een hierover georganiseerde themabijeenkomst in de KB. „We moeten blijven waken voor onze vrije informatievoorziening”, zegt Wilma van Wezenbeek, directeur van de KB Nationale Bibliotheek.
Daarom werd woensdagochtend de Amerikaanse activiste Leila Green Little uitgenodigd door het personeel van de KB in Den Haag. Little werd het gezicht van de strijd tegen boekencensuur in Texas, nadat zij samen met andere bibliotheekgebruikers de staat aanklaagde wegens het verwijderen van zeventien boeken uit de openbare bibliotheek.
In haar woonplaats Llano, een kleine conservatieve gemeenschap, ontdekte ze in 2021 bij toeval dat bibliotheekmedewerkers opdracht hadden gekregen boeken uit de collectie te halen. „Ik stond gewoon met een kennis te praten in de bibliotheek, toen ik hoorde dat bibliotheekmedewerkers gevraagd waren boeken te verwijderen”, vertelt Little. „Toen gingen de alarmbellen af.”
Wat begon als een lokaal conflict over de zogenoemde ‘butt and fart books’ – een aantal kinderboeken over scheten waar conservatieve inwoners aanstoot aan namen – groeide uit tot een rechtszaak over het verwijderen van boeken over oorlogsgeschiedenis, racisme en seksuele voorlichting. Hoewel Little aanvankelijk gelijk kreeg, bepaalde een federaal hof dat bibliotheken vallen onder ‘overheidsuitingen’. Daardoor kregen lokale overheden toch de ruimte om bibliotheekcollecties aan te passen. Het Amerikaanse Hooggerechtshof wilde de zaak niet herzien. Volgens Little worden bibliotheken daarom voor 38 miljoen Amerikanen in Texas, Louisiana en Mississippi „onderwerp van politieke sturing”.
Boekencensuur is in de Verenigde Staten de afgelopen jaren sterk toegenomen. Vooral boeken over diversiteit, de LHBTIQ+-gemeenschap en racisme zijn doelwit. Zo belandde It’s perfectly normal van Robie Harris op een verbodslijst vanwege passages over seksualiteit. Ook boeken over de geschiedenis van de Ku Klux Klan of genderidentiteit verdwenen uit bibliotheekcollecties.
En de Amerikaanse boekencensuur gaat verder dan fysieke kopieën, aldus Little. Bibliotheken zien hun budgetten onder druk staan, digitale toegang wordt beperkt en bibliothecarissen krijgen te maken met intimidatie of ontslag. Ook Little en haar gezin werden doelwit. Haar man, die haar publiekelijk steunt, werd herhaaldelijk uitgemaakt voor pedofiel en Little werd een „Epsteinesque groomer’ genoemd.
Volgens Little wordt de strijd om boeken steeds vaker onderdeel van de politieke arena. Vooral conservatief-rechtste stromingen gebruiken ‘bookbans’ in hun campagnes. Zo plaatste Valentina Gomez, Republikeinse kandidaat in Colorado, een filmpje waarin zij met een vlammenwerper boeken verbrandt.
KB Nationale Bibliotheek-directeur Van Wezenbeek ziet in Nederland geen Amerikaanse toestanden, maar herkent wel de genoemde zorgelijke signalen. „Bibliotheken verdedigen de vrije toegang tot informatie. Dat is een kernwaarde van onze democratie.” Met onder meer de komst van Little wil de KB daarom ook een signaal afgeven. „Hier kan je alles lezen en vinden, en dat moet zo blijven”, aldus Van Wezenbeek.
Dat gedachtengoed is ook vastgelegd in het nieuwe Gezamenlijk Collectieplan 2026-2030 van de openbare bibliotheken. Daarin staat dat iedere lezer het recht heeft bibliotheekmateriaal voor persoonlijk gebruik te weigeren, maar dat geen enkele persoon of groep de vrijheid van anderen mag beperken om van datzelfde materiaal gebruik te maken.
Op grond van de Nederlandse Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) hebben openbare bibliotheken een onafhankelijke positie en bepalen zij zelf de samenstelling van hun collectie. Dat biedt bescherming tegen politieke inmenging. Ook schoolbibliotheken zijn vrij in het kiezen van materiaal. Een bibliotheekmedewerkster uit de Biblebelt vertelt in de aansluitende Q&A dat sommige scholen daarom samenwerking weigeren met haar bibliotheek die ook boeken aanbiedt over de LHBTIQ+-gemeenschap.
Volgens Little en Van Wezenbeek ligt de beste verdediging uiteindelijk niet alleen in wetgeving, maar ook in een samenleving die kritisch leert omgaan met informatie. De KB en andere Nederlandse bibliotheken zetten daarom in op mediawijsheid, digitale geletterdheid en leesbevordering.
Little heeft weinig hoop voor haar eigen woonplaats. Ze verwacht in Llano geen verandering in het politieke klimaat. Toch blijft ze zich uitspreken. „Het gaat niet alleen om het verwijderen van boeken, je haalt ook de menselijke representatie uit de schappen.”