Gezondheidszorg In Nederland is het aantal euthanasiegevallen afgelopen 25 jaar fors gestegen: van twee- naar bijna tienduizend per jaar. Betrokkenen noemen het een „logische ontwikkeling”, te verklaren door onder meer de vergrijzing. Ook het haperend zorgsysteem wordt genoemd als mogelijke verklaring.
Leden van burgerinitiatief Levenseinderegie bieden in de Tweede Kamer een wetsvoorstel aan.
Bezuinigingen, problemen in de geestelijke gezondheidszorg (ggz), personeelstekorten in de ouderen- en terminale thuiszorg: het tekortschietende zorgsysteem draagt bij aan de stijging van het aantal euthanasiegevallen. Dat zeggen artsen en andere betrokkenen bij de Nederlandse euthanasiepraktijk in een donderdag verschenen studie.
Het aantal euthanasiegevallen is de laatste 25 jaar hard gestegen, van ruim tweeduizend naar bijna tienduizend per jaar. En ook in relatieve zin komt ze steeds vaker voor: in 1999 betrof 1,6 procent van de sterfgevallen euthanasie, in 2024 5,8 procent. Op verzoek van de Tweede Kamer is nu grootschalig onderzocht wat deze stijging verklaart, op basis van wetenschappelijke literatuur en gesprekken met betrokkenen.
Die betrokkenen noemen de stijging vooral een „logische ontwikkeling”, zo staat in het onderzoek onder leiding van zorgethicus Els van Wijngaarden (Radboudumc), onder meer te verklaren door de vergrijzing en een toename van kanker en chronische aandoeningen. Bij meer dan de helft van alle euthanasiegevallen (54 procent) is sprake van kanker. Al zit de grootste groei bij andere redenen, zoals een combinatie van aandoeningen, dementie, een stapeling van ouderdomsklachten en psychisch lijden.
Euthanasie is voor mensen met allerlei diagnoses beter „zichtbaar, bespreekbaar en toegankelijk” geworden, staat in het rapport, en dat zien betrokkenen vooral als „een positieve ontwikkeling”. De onderzoekers wijzen ook op veranderde maatschappelijke opvattingen: mensen willen steeds meer regie houden over hun leven én hun dood.
De problematiek in de zorg wordt in het rapport niet gepresenteerd als een grote oorzaak, zelfs niet als een verklaring die al wetenschappelijk is hard te maken. Maar dat zorgverleners dit verband leggen, wordt wel gepresenteerd als serieus en zorgelijk signaal. Want, zo constateren artsen en onderzoekers, de euthanasiewet kan alleen zorgvuldig functioneren bij een „toegankelijke en kwalitatief goede zorg”.
Het rapport wijst op tekorten in de terminale thuiszorg, waardoor soms zorg geweigerd wordt aan mensen die thuis willen sterven. Euthanasie is dan mogelijk een alternatief. En sommige ouderen zien de huidige verpleeghuiszorg als „schrikbeeld”.
Bij euthanasie om psychische redenen wijzen zorgverleners erop dat de ggz het slechtst toegankelijk is voor patiënten met de meest complexe problematiek. Die krijgen te maken met weinig plekken en lange wachtlijsten. Hun problemen kunnen hierdoor verergeren, vrezen psychiaters, wat kan bijdragen aan de ontwikkeling van een euthanasiewens.
De onderzoekers adviseren het ministerie van Volksgezondheid de toegankelijkheid en capaciteit van vooral de ggz, ouderenzorg en terminale thuiszorg op peil te houden. En om verder te laten onderzoeken in hoeverre zorgtekorten een rol spelen bij euthanasiewensen.
Zorgverleners zien ook een „afnemende tolerantie voor lijden” in de samenleving. Het ‘ondraaglijk lijden’ dat vereist is voor euthanasie werd vroeger vooral geassocieerd met ernstige fysieke pijn, schrijven de onderzoekers, maar nu vrezen mensen ook voor verlies van waardigheid en toekomstig lijden.
Daarnaast wordt de dood ‘gemedicaliseerd’, staat in het rapport. Een geciteerde huisarts verwoordt dat zo: de dokter moet „eerst proberen [het sterven] tegen te gaan. En als dat niet meer gaat, dan moet het op een andere manier weggemaakt worden. En dat is dan de euthanasie”.
Artsen waarschuwen dat het natuurlijke stervensproces hiermee in de verdrukking kan raken, terwijl dat ook een „waardevolle tijd” kan blijken, „een moment om afscheid te nemen” en „het leven los te laten”. Volgens het rapport dragen ook media bij aan een „eenzijdig of romantiserend” beeld van euthanasie „als goede dood”. Hierdoor zouden alternatieve manieren om te sterven „onderbelicht blijven”.
Sommige artsen voelen zich onder druk gezet door mensen met een euthanasiewens en hun naasten die denken de euthanasie op te kunnen eisen. Artsen horen: „Ik heb er toch recht op?” Terwijl de wet vereist dat de arts zélf overtuigd is van het uitzichtloos en ondraaglijk lijden van een patiënt.
Het rapport waarschuwt voor een situatie waarin vooral de wens van de patiënt centraal staat. Deze ‘autonomie’ is slechts een van de kernwaarden onder de euthanasiewet, schrijven de onderzoekers, die moet worden afgewogen tegen onder meer de ‘beschermwaardigheid van het menselijk leven’. Die vertaalt zich in allerlei zorgvuldigheidseisen, in de wet en in aanvullende richtlijnen.
Later vanmiddag wordt dit artikel aangevuld met een toelichting van de hoofdonderzoeker.