Manifesta Binnen tien jaar kunnen in Duitsland in totaal bijna 20.000 kerken hun religieuze functie hebben verloren. Een probleem en een kans, vindt de rondreizende biënnale Manifesta: gebruik die om samenzijn terug te vinden in de samenleving. In twaalf kerken in het Ruhrgebied doen ze een voorzet met kunst.
Cabosanroque op Manifesta 2026. Het kunstenaarsduo ontwierp een kunstwerk waarin je kunt basketballen.
Langgerekte middenbouw rijgt zich aaneen in Duisburg, woningbouw en kantoren, in het stadscentrum dat na de verwoestende Tweede Wereldoorlog bijna geheel herbouwd werd. Ter zake doend gebeurde dat, strak en functioneel. Net zo modern verrees er de Liebfrauenkirche, tegenwoordig een cultuurcentrum, die ook de idealistische kant van die wederopbouw uitstraalt: verheffing en samenzijn in een nieuwe naoorlogse wereld. Blokvormig verrijst de betonnen kerk, met een gevelreliëf en glas-in-lood-ramen die duidelijk maken dat dit een plek voor de ziel is.
Alleen, wie deze zomer de kerk betreedt, treft er niet zulke harmonieuze volksverheffing aan. Langgerekte orgelklanken vullen het reusachtige schip, zonder melodie, geproduceerd door een grimmig kunstwerk: een installatie van orgelpijpen die kunstenaar Abbas Zahedi uit afgedankte kerken haalde en opbouwde tot een reusachtig sculpturaal afweergeschut. Het echoot het afbraakgevoel van de ontkerkelijking die heel Europa ziet gebeuren, ook Duitsland. Dat telt zo’n 40.000 kerkgebouwen waarvan naar verwachting over tien jaar bijna de helft in onbruik is geraakt.
Dat is zowel een probleem als een kans besloot Manifesta, de rondreizende kunstbiënnale die elke twee jaar ergens in Europa stedelijke problematiek aankaart. Deze zomer is het neergestreken in het Ruhrgebied, waar het zich met tentoonstellingen in twaalf kerken richt op hoe je een samenleving maakt waarin mensen elkaar weer vinden. Twaalf kerken in Duisburg, Bochum, Gelsenkirchen en Essen werden gevuld met geluidskunst, video’s, schilderijen, installaties. Na vier maanden stopt het en hopelijk heeft het dan een staalkaart laten zien van wat je met werkloze gebedshuizen kunt doen.
Installatie van orgelpijpen die kunstenaar Abbas Zahedi.
Dus: wat kun je met lege kerken? En wat kan kunst daarin betekenen? Een van de antwoorden: relevante verhalen vertellen over kerkgeschiedenis of migratie. ‘Wir gehen nicht!’ schreef Marina Naprushkina in koeienletters op een springkussen in de vorm van een kerkklok bij de Gethsemanekerk in Bochum, met binnen een expositie over samenzijn en thuisgevoel. In deze gemeente haalde de AfD vorig jaar 15 procent van de stemmen. Als je hier verbinding zoekt is migratie misschien inderdaad een goed gespreksonderwerp.
Naast verhalende is er functionele kunst: zitgelegenheid en een kruidentuin of sportruimte – maar dan anders, het blijft kunst. In de neogotische Josefkerk in Gelsenkirchen vulde kunstcollectief Penique Productions het schip met een reuzecocon van blauw bouwplastic, een soort inwendige Christo. Het heeft ruimte om te basketballen, op speciaal verzoek van de buurtkinderen. Dat zij de weg naar Manifesta vonden, komt doordat de organisatie al een tijd buurten af ging en ideeën ophaalde. Dat leidde bovendien tot een satellietprogramma met nog eens zestien kerken die deze zomer cursussen, een voedselbank en een audiolab voor jongeren bieden.
Hartstikke goed, maar het voelt ook wat als een no-brainer: als een pand leegstaat, doe je er een functie in. In Nederland zijn er voorbeelden te over van kerkgebouwen met een bar, boekhandel, bibliotheek, yogastudio (holy yoga natuurlijk), padelbanen, een klimwand zelfs, zorgwoningen. Wat helpt is dat Nederland wel, en Duitsland niet, een landelijke kerkenvisie heeft. Dat vergemakkelijkt hergebruik. En soms ontstaan onverwachte vondsten. Bijna was de Sint-Franciscus van Assisikerk in Heerlen een zwembad geworden, met verhoogbare zwembadbodem zodat je eventueel ook over een dun laagje water kon lopen – iedereen Jezus. Bleek helaas te duur. Dit idee kwam van architectenbureaus Zecc en MVRDV. Dus, met zoveel goede visies uit allerlei sectoren vraag je je af: waarom dan ook nog kunst?
Misschien omdat kerken oproepen tot groots denken en ook beeldend kunstenaars, net als vormgevers en architecten, daarbij kunnen helpen. De term kathedraaldenken slaat op lange termijnvisies, bouwen voor volgende generaties. Dat ambieerden ook de ontwerpers van wederopbouwkerken. De denazificatie in Duitsland vroeg om een ander denken, waar deze ‘pantoffelkerken’ voor dienden: in elke buurt zo dichtbij dat je er op je sloffen heen kon, met kinderopvang ernaast en kerkelijke gemeenschapskunst. Zo vonden arbeiders hier een handige combinatie van God en geloof in de wederopbouw waar het Ruhrgebied, met zijn zware industrie, de economische motor van was.
In de neogotische Josefkerk in Gelsenkirchen vulde kunstcollectief Penique Productions het schip met een reuzecocon van blauw bouwplastic, een soort inwendige Christo.
Die zware industrie is voorbij, dat geloof ook. De samenleving polariseert en mensen verkeren thuis achter hun telefoontjes in eigen bubbels. Nieuwe collectiviteit is nodig. Daarom nodigden de overheden hier Manifesta uit, wat in totaal bijna tien miljoen euro kostte. Het Ruhrgebied heeft ambitieuze overheden, die eerder al industrieterreinen tot industrieel erfgoedgebied transformeerden en nu in een volgende stap, hopelijk, middels kerken solidariteit terugvinden in deze ontzuilde samenleving.
Maar dan moeten wel drempels worden weggenomen, sommige mensen krijgen kriebels van kerken. Noem het dus geen kerk, besloot Manifesta dat in Gelsenkirchen de – reeds ontwijde – Thomaskerk hernoemde als Hava Güleç Living Room. Güleç was een geliefde persoon in deze buurt waar vanaf de jaren vijftig veel gastarbeiders uit mediterrane landen bijdroegen aan het Wirtschaftswunder. Hun geschiedenissen staan centraal in de expositie die curator Gürsoy Dogtas hier inrichtte, met schilderijen die persoonlijk kunnen resoneren. Zoals een zwangere vrouw op wier schouders veel rust, geschilderd door Serpil Yeter. Er hangen portretten van moeders, die soms achterbleven in Turkije en zo gemist werden. Naast houtdrukken van het dorpsleven in Turkije door Mehmet Güler, zijn er foto’s die Muhlis Kenter in de jaren zeventig maakte van het Duitse fabrieksleven. Je ziet hoe werkplekken zo werden ingedeeld dat textielarbeidsters niet met elkaar konden praten. Blije fotootjes zijn er ook, en samen vormen deze tientallen werken een gelaagd beeld van een samenleving van gastarbeid, met Anatolisch katoen en grafische textieldessins.
Het is een goed verhaal dat ook visueel past in de architectuur. Op de massieve kerkbanken zijn vitrines en structuren gebouwd die letterlijk oprijzen en de ambitie uitstralen die past bij het gebouw. Dat lukt niet overal. De St. Gertrudkerk in Essen was al in gebruik door een kunstschool die er lelijke witte atelierhokken in gebouwd heeft, wat compleet afbreuk doet aan de architectuur. Niets aan te doen, Manifesta heeft de kunst er dan maar omheen gezet.
Ook in de St. Marienkerk in Essen overtuigt niet alles. Op de grond ligt een installatie van zaagsel en verpakkingsmaterialen die vooral rommelig is. Het hele idee dat een kerkelijke ruimte ook geestelijke ruimte is, wordt wel uitgedrukt door een geweldige klanksculptuur van William Engelen. Bezoekers kunnen de metalen buizen bespelen met zachte hamers, gong-achtige klanken stijgen op langs de glasramen van deze prachtige kerk die de toekomst niet haalt. Na Manifesta wordt dit juweeltje afgebroken.
Een donkere kerk is het ook, wat lastig te rijmen is met het blije wederopbouwoptimisme dat we die bouwkunst altijd toeschrijven. Misschien is er meer aan de hand, stelt videokunstenaar Elizabeth Price in een architectuurfilm in de Duisburgse Liebfrauenkirche. Rauw brutalistisch belichamen deze Duitse kerken in haar optiek namelijk ook iets anders: collectieve herinneringen aan de oorlog. Tel je dat op bij de wederopbouwidealen, dan ontstaat een dubbele gedachte: aandacht voor pijn en tegelijk aansporen tot genezing. Blijkt dat dus allemaal in die moderne zakelijkheid verpakt te zitten.
In dat geval passen de orgelbuizenwapens van Abbas Zahedi er nog beter, evenals de andere grimmige kunst in deze kerk. Athina Koumparouli maakte assemblages van glasscherven uit huizen, herinneringen aan een kapot verleden. Er staan wanden van draadglas met barsten en graffiti, die Emil Walde overnam van het lange tijd verwaarloosde Duisburgse treinstation. Nu in de kerk staan ze daar waar je biechthokjes verwacht en is dit misschien een soort biecht, de expositie een requiem, of poging tot collectieve rouw. Misschien betekent samenzijn dat er ruimte voor moeilijke onderwerpen moet zijn en hoort dat in een nieuw soort kerk thuis.
Prachtig is het, maar hoe kan zo’n tentoonstelling bijdragen aan de beoogde stedelijke transformatie? Bovendien kan kunst, net als kerken, zelf ook hoogdrempelig zijn. Al zal dat geen punt zijn in de St. Ludgeruskerk in Bochum. Deze deels driehoekige kerk uit 1966 is niet het terrein voor driehoekig voetbal, zoals uitgevonden door kunstenaar Asger Jorn, maar doet daar wel aan denken: kunstenaarsduo Cabosanroque ontwierp een kunstwerk waar je kunt basketballen. Alles zit erin: baskets op palen, lijnen op de vloer, maar dan roze – queer, vrouwelijk, of gewoon fun – en tribunes van kerkbanken. Omdat alles in het midden staat, met extra elementen, moet je de regels zelf bedenken. Dus – net als bij Jorns spel – wees creatief en durf te spelen.
Winnen hoeft niet. En daarom hebben de basketringen sensoren zodat juist een gemist doelpunt een succes oplevert. Dat activeert namelijk het kerkorgel waaruit een soundscape opstijgt naar de nok, zoals gebeden dat ook doen – met of zonder God, wie zal het zeggen, maar hoe dan ook samen met elkaar.
Manifesta 16. T/m 4 oktober. Route en meer informatie op manifesta16.org