Asiel en migratie CDA-minister van Asiel en Migratie Bart van den Brink zit in de EU in een ‘kopgroepje’ op zoek naar landen die terugkeerhubs willen. In Den Haag zet de VVD hem onder druk.
Bart van den Brink, vicepremier en minister van Asiel en Migratie voorafgaand aan een debat.
In Den Haag kan Bart van den Brink, minister van Asiel en Migratie in het minderheidskabinet-Jetten, op niemand helemaal rekenen. Zelfs niet op zijn eigen CDA. Van den Brink wilde niet door de Tweede Kamer worden gedwongen om, tegen de regels in, de IND toe te staan om in de telefoons van asielzoekers te kijken, om hun vluchtverhaal te checken. Het CDA hielp in de Tweede Kamer de rechtse partijen aan een meerderheid voor een motie van JA21 die hem daar wél toe dwingt.
Maar verontrustender, en dwingender, zal voor Van den Brink de VVD zijn. Die partij stemde vorige week voor een FVD-motie die het kabinet vraagt om te onderzoeken of ambtenaren verplicht kunnen worden om mensen zonder verblijfspapieren te ‘verklikken’, naar Zweeds voorbeeld. Behalve van FVD en VVD kreeg dat idee steun van 50Plus, SGP, JA21, BBB, PVV en Groep Markuszower – vier zetels te weinig voor een meerderheid, Mona Keijzer (één zetel) was er niet op de dag van de stemming.
VVD’er Ulysse Ellian zet Van den Brink en het kabinet al een tijdje onder druk: de VVD wil, zei hij in mei, dat er nog maar „nul” asielzoekers naar Nederland komen. Na de zomer moesten de aantallen asielzoekers volgens hem sowieso flink omlaag zijn gegaan, door de nieuwe, strenge asielmaatregelen van het kabinet en de EU. Wat er dreigt als het anders loopt, wilde Ellian in een debat in de Tweede Kamer niet zeggen. Wel dat het hem „ernst” was, en „geen slappe hap”.
Het lijkt geen rustige zomer te worden voor Van den Brink, die de Tweede Kamer ook nog heeft beloofd dat hij daarna met een nieuwe wet komt die het strafbaar maakt als afgewezen asielzoekers zich verzetten tegen hun terugkeer. Van den Brink noemt hen „terugkeerfrustreerders”. Die wet moet in de plaats komen van de strafbaarstelling van ongedocumenteerden, waarvoor geen meerderheid was in de Eerste Kamer. Van den Brink heeft de Tweede Kamer ook beloofd om na de zomer met nieuws te komen over de zogenoemde ‘terugkeerhubs’ waar Europese landen nu aan werken: uitzetcentra buiten de EU, die Tweede Kamerlid Lisa Westerveld van Pro „deportatiecentra” noemt. Bedoeld voor mensen die zijn uitgeprocedeerd, maar niet meteen terug kunnen naar hun eigen land.
Al sinds begin dit jaar is Van den Brink op zoek gegaan naar medestanders in andere EU-lidstaten, om samen landen in bijvoorbeeld Afrika zover te krijgen dat ze zo’n uitzetcentrum op hun grondgebied willen toelaten. En dáár lijkt hij wel op anderen te kunnen rekenen: Van den Brink zit in een groepje dat op zijn ministerie „het kopgroepje” heet, met Duitsland, Denemarken, Oostenrijk en Griekenland.
In de EU wordt het uitzetten van afgewezen asielzoekers gezien als de achilleshiel van de strengere regels die de landen hebben afgesproken. Op dit moment gaat maar zo’n 20 procent daadwerkelijk terug naar het land van herkomst, waarbij Nederland in de EU onder dat gemiddelde scoort. Maar meer nog hopen de landen die de hubs toejuichen dat ze toekomstige asielzoekers afschrikken om de reis naar Europa te maken.
In de EU loopt het Nederlandse kabinet nu voorop. Sinds het premierschap van Dick Schoof, met de PVV als grootste regeringspartij, is Nederland rond Europese toppen medeorganisator van een zogenoemd ‘migratieontbijt’ met gelijkgestemde regeringsleiders: in Schoofs tijd in elk geval die van Denemarken en Italië. D66’er Rob Jetten is ermee doorgegaan, en de club groeit. Deze maand riep Jetten samen met achttien andere landen op om haast te maken met het optuigen van hubs. Brussel, vinden ze, zou moeten bijdragen aan het betalen van die centra. De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis en Deense premier Mette Frederiksen zeiden al dat ze volgend jaar de eerste hubs geopend willen zien.
Minister Bart van den Brink.
Van den Brink heeft in Den Haag nog niet gezegd wanneer Nederland met plannen naar buiten komt, maar wat rondgaat: ergens na de zomer. Het is ook nog niet duidelijk naar welke landen Nederland precies uitgeprocedeerde asielzoekers wil terugsturen, bronnen hebben het over landen als Kenia, Benin, Rwanda, Oezbekistan. Eerder, in de tijd van Schoof, was Nederland in gesprek met Oeganda, maar het kabinet-Jetten wilde daar niet mee doorgaan. In het coalitieakkoord stond dat die gesprekken „on hold” werden gezet.
Het is nog niet gezegd dat de Europese landen die nu samen op zoek zijn, ook samen die uitzetcentra gaan runnen. Volgens bronnen in Brussel ligt het eerder voor de hand dat het om verschillende deals gaan, die wel gelijktijdig aangekondigd zullen worden – om het politiek en juridisch ‘veiliger’ te maken.
Een vervolgstap, en daar gaat het ook al over in Europese landen, is om de hele asielprocedure uit te besteden. Dat is vooral een wens van de Deense premier. Zodra asielzoekers dan op Deense bodem aankomen, zouden ze naar een ander land buiten de EU worden verscheept om daar de asielprocedure te doorlopen. Zo zou het land asielzoekers zo veel mogelijk buiten de deur houden, zonder het recht op asiel te schenden.
Dat doet denken aan de Britse pogingen, in 2022, om asielzoekers voor hun gehele procedure naar Rwanda te sturen – en ze daar ook te laten als ze werden geaccepteerd. Het Britse plan hield geen stand bij de rechter, de eerste vlucht naar Rwanda werd enkele minuten voor vertrek geannuleerd. Uiteindelijk werd het hele plan geannuleerd, zonder dat er ooit een vlucht met asielzoekers vertrok. In het Europese ‘kopgroepje’ wordt de Britse Rwanda-samenwerking niet gezien als een voorbeeld, maar weggezet als „politiek theater”. Zíj willen het anders aanpakken.
De Tweede Kamer wil graag weten hoe dan wél. En of zo’n uitzetcentrum, zegt Lisa Westerveld van Pro, „een hele dure kooi” wordt. En hoe het dan met de mensenrechten zit. Van den Brink houdt zich in debatten tot nu toe op de vlakte. Hij heeft het over „veel diplomatiek werk”.