Waarom bestaan er zo veel filmfestivals waar filmnerds een film of vier, vijf per dag zien? Waarom is de ideale bioscoop een rood pluchen baarmoeder? Waarom worden filmsterren aanbeden als goden, waarom overheerst het uiterlijk van de filmacteur of -actrice elke film? Het antwoord is, kort samengevat: Marilyn Monroe. Door te bestaan onthulde zij dat film de wereld overnam.
Honderd jaar geleden werd ze geboren en ze bleek onsterfelijk, en daar wordt bij stilgestaan op elke plek die er filmgewijs toe doet, via de foto’s, de journaalbeelden, de filmfragmenten, de parafernalia, de films – in die volgorde.
In Bologna herdenkt het Festival del Cinema Ritrovato, het jaarlijkse cinefielen-walhalla, Marilyn Monroe met een nieuwe documentaire: Quand Marilyn chantait pour les GI’s. In een verloren uurtje ga ik ’m zien. Voor de gezelligheid. Vertel mij wat, ik weet alles, ook dat ze in 1954 in Korea zong voor Amerikaanse soldaten.
Maar ik sta versteld van die film. Ik weet niets.
Niet hoe goed ze bij stem was, niet hoe stoer haar show was. Niet dat ze nooit eerder voor een menigte had gezongen, en hier een veleduizendkoppig publiek naar haar hand zette. Niet dat ze in dat bekende cocktailjurkje optrad in de vrieskou. Dat was trouwens paars, niet zwart zoals ik dacht. Ik wist ook niet dat haar optredens à l’improviste waren bekokstoofd aan een diner op de Amerikaanse ambassade in Tokio, waar ze op huwelijksreis was met een chagrijnige Joe DiMaggio. (Hij was de ster, vond hij, maar Japan zat op haar te wachten. Mee naar Korea? Hem niet gezien.)
Marilyn Monroe tijdens een van haar optredens voor Amerikaanse troepen in Korea, 1954.
Vier dagen, twee concerten per dag op verschillende legerplaatsen. Op dag drie zijn het er drie. Voor het eerst oogt ze moe. „Ik ben mijn tekst kwijt”, roept ze. De pianist zingt een woord en zij pakt de song weer op. Vrolijk, professioneel. Huh? Is dit de pathologisch onzekere actrice die volgens de, altijd weer verlekkerd herhaalde, verhalen geen regel dialoog kon onthouden? Het sexy kindvrouwtje dat mannen verstrikte en hun genie verlamde?
Nee, dit is een uitermate talentvolle artieste die vier dagen floreerde, even weg van de machtige mannen die als de dood waren voor haar enorme charisma. Zij hielden haar vilein kleinerend eronder. De domme-blondjesroddels echooden rond, ondanks haar briljante rol in Some Like it Hot. En nu? Nu wordt haar reputatie moderner geperverteerd: all this and brains too. Want kijk nou toch, Monroe las gecompliceerde boeken. Dat is geen bewondering, dat is seksisme.
Veel films op Cinema Ritrovato eren het oude Hollywood. Ik dwing mezelf te blijven zitten bij de slottitels en lees, op de actrices na, voor alle functies mannennamen. En die mannen keken neer op elke vrouw, je ziet het in die films.
1954. Monroe was 28. Acht jaar later was ze dood. Vierenzestig jaar daarna belichaamt zij nog altijd het mysterie van de cinema: je weet niet wat je ziet, maar je ziet het toch echt.