Gijs Sanders (23) ging als journalist mee met de flotilla die hulpgoederen naar Gaza wilde brengen. Over die reis, de ontvoering naar Israël en de heftige dagen in gevangenschap maakte hij een documentaire. ‘Op Instagram beschuldigde iemand me van nazipraktijken.’
Dat de extreemrechtse Israëlische minister Itamar Ben-Gvir op dat moment door de tent liep, dat zijn bezoek werd gefilmd en dat het filmpje niet lang daarna wereldwijd voor ophef zou zorgen – nee, daar had Gijs Sanders op dat moment geen idee van.
Hij zat daar op zijn knieën, tussen de andere gevangenen, handen geboeid, hoofd naar de grond, lager dan ze vroegen, zodat hij minder opviel en geen klappen zou krijgen, of in elk geval: zo min mogelijk.
Ja, hij hoorde dat er iets gebeurde in die tent waar het Israëlische volkslied continu door de luidsprekers galmde. Iemand was ‘met veel bombarie’ binnengekomen, mensen schreeuwden, soms knetterde er een taser. In een ooghoek zag hij dat militairen gevangenen optilden, wegtrokken, sloegen. ‘Ik hoorde dat erom werd gelachen’, zegt Sanders, ‘dat ze genoten.’
Het maakte de jonge journalist bang, banger dan hij een dag eerder was toen Israëlische commando’s hun zeilboot enterden, banger dan op het gevangenisschip, zo bang dat het leek of hij ‘boven zijn lichaam zweefde’. Heel even dacht hij dat hij hier dood kon gaan.
Gijs Sanders, bruine krullen, bruine ogen, ringetje in het linkeroor, vertelt er vier weken later relatief ontspannen over, gezeten aan de eettafel in het Amsterdamse woonschip dat hij huurt met twee vrienden.
De 23-jarige journalist groeide op in Eindhoven. Lang dacht hij dat hij bij de politie wilde werken, maar uiteindelijk koos hij voor een studie journalistiek. Zijn eerste stage bij Boos, het bekroonde onderzoeksprogramma van Tim Hofman op YouTube, was ‘een droomplek’, zegt hij. ‘Daar zag ik hoe belangrijk het is de macht te bevragen.’
Na die stage bleef hij hangen bij BNNVara, zijn opleiding ging op pauze. Vanaf het voorjaar van 2023 werkt hij bij jongerenplatform De Marker, waar hij onder meer korte journalistieke uitlegfilmpjes maakt.
Vorig jaar benaderde de Global Sumud Flotilla hem, met een aanbod dat ook andere media ontvingen. Ze zouden met bootjes proberen de Israëlische zeeblokkade te doorbreken en hulpgoederen naar Gaza te brengen. Wilde Sanders mee om als journalist verslag te doen? Vrijwel alle eerdere flotilla’s, waaronder die met de Zweedse activist Greta Thunberg in 2025, waren door de Israëlische marine tegengehouden.
Na een veiligheidsanalyse, overleg met twee oorlogsjournalisten en de afspraak met de flotilla dat ze overal verslag van mochten doen, zegde Sanders toe. Hij kreeg een ervaren cameraman mee: Diederick Groenewoud, die eerder onder meer werkte in Gaza. Op 1 juli om vier uur ’s middags verschijnt hun documentaire op het YouTubekanaal van De Marker, een week later volgt de uitzending op tv.
Waarom wilde je mee?
‘Ik vind het interessant dat de deelnemende activisten hun leven op het spel zetten om Gazanen te helpen. En ik wilde weten wat er klopt van de beschuldigingen van Israël, zoals de vermeende banden van de flotilla met Hamas. Zulke claims worden breed overgenomen, ook in de Nederlandse media.’
Het was haast onvermijdelijk dat jullie zouden worden opgepakt. Hoe bereid je je daarop voor?
‘Met een medische training, waar we bijvoorbeeld leerden schotwonden te behandelen. En bij de flotilla-organisatie hoorden we over het geweldloze karakter van de missie. De opdracht aan iedereen, ook aan ons: geef de Israëliërs geen enkele aanleiding voor geweld.’
Op 26 april stapten Sanders en Groenewoud, na twee maanden voorbereiding, op Sicilië aan boord van de Don Juan, een zeilschip met een lengte van 12,5 meter. Samen met zeven activisten begonnen ze aan een reis van meer dan 2.000 kilometer.
Israël was kritisch op de vloot. ‘Een pr-stunt’, schreef het ministerie van Buitenlandse zaken in april op X, ‘een provocatie zonder humanitaire hulp.’ De opvarenden waren ‘professionele provocateurs op een pleziercruise, verslaafd aan zelfpromotie’ en Hamas de ‘drijvende kracht’ achter het initiatief. In antwoord op vragen van de Volkskrant gebruikt de Israëlische ambassade in Den Haag vergelijkbare woorden.
Sanders zag iets anders: de mensen die hij sprak voelden zich sterk betrokken bij de Palestijnse zaak. ‘Sommigen vanuit religieuze overwegingen, anderen uit verantwoordelijkheidsgevoel, zoals een Joodse vrouw uit Australië. En soms was het niets meer dan medemenselijkheid.’
Aan boord van de Don Juan filmden ze circa twintig dozen met hulpgoederen, waaronder voedsel en luiers. ‘Ja, dat is een symbolische lading’, zegt Sanders. ‘Uiteindelijk gaat het vooral om het doorbreken van de illegale zeeblokkade. De organisatie geeft dit ook toe.’
Niet alleen Israël heeft kritiek. Ook anderen vinden dat de activisten van de flotilla de aandacht vooral op zichzelf vestigen, wat afleidt van de situatie in Gaza.
‘Daar is de missie zich van bewust, en daarom gaven ze de activisten constant mee dat het belangrijk is dat zij verwijzen naar het leed van de Palestijnen. Dat deden veel van hen ook steeds.’
Jullie interviewden onderweg circa twintig activisten van verschillende boten. Zaten daar dubieuze figuren tussen?
‘We hebben een Maleisische vrouw gesproken die een sjaal droeg met onder meer een Hamas-logo. Toen ik opperde dat kijkers daarvan misschien zouden schrikken, zei ze dat ze niet zo veel problemen heeft met Hamas. Zo waren er nog een paar anderen die Hamas niet zien als een terroristische organisatie, maar als een verzetsbeweging, als een logisch bijproduct van 75 jaar onderdrukking door Israël. Maar dat geluid was zeker niet dominant.’
Je sprak ook een van de organisatoren van de flotilla, de Palestijns-Spaanse activist Saif Abu Keshek. Israël beschuldigt hem van banden met Hamas.
‘Zelf ontkent hij die banden stellig. Uiteindelijk is hij opgepakt en meegenomen naar Israël. Na zijn vrijlating vertelde hij ons dat ze hem nooit hadden laten gaan als Israël ook maar iets van bewijs tegen hem had gehad.’
Een Nederlandse deelnemer noemde Joden in een video op TikTok ‘een volk dat is verworden tot een genocidale soort’.
‘Hij zat op een andere boot, en we hebben hem tijdens de reis niet gesproken. Zelf heb ik geen negatieve uitspraken over Joodse mensen gehoord. Maar het verbaast me niet dat er tussen 750 opvarenden op circa zeventig schepen een paar van dit soort mensen zitten.’
Is het lastig je journalistieke distantie te behouden als je wekenlang op zo’n bootje zit en ook samen kookt en schoonmaakt?
‘Het hielp dat Diederick en ik de enigen waren die Nederlands spraken. We konden ons terugtrekken, samen overleggen of dingen filmen. Ik belde ook geregeld met collega's, zoals Sinan Can en Tim Hofman, om journalistiek scherp te blijven.’
Krijg je veel kritiek op je werk, bijvoorbeeld van mensen die Israël steunen?
‘Als je iets over Israël of Palestina maakt, zijn er altijd mensen ontevreden. Ik word vaak ten onrechte uitgemaakt voor activist. In een persoonlijk bericht op Instagram beschuldigde iemand me van nazipraktijken en het ontmenselijken van Joden en Israëliërs. Dit zou bloed gaan kosten.’ De Volkskrant heeft dit bericht gezien. ‘En toen ik net weer vrij was, zei iemand in een café dat ik dood had moeten gaan in de Israëlische gevangenis. Ik denk dat hij me op tv had gezien. Dat was vervelend.’
De Don Juan hield lang stand, zo lang dat sommige activisten aan boord zich vlak voor de onderschepping hardop afvroegen of ze Gaza dan toch gingen halen. Sanders geloofde daar nooit in: Israël zou de boten hoe dan ook tegenhouden, daarvan was hij overtuigd.
In de nacht van 29 op 30 april had de Israëlische marine al twintig schepen onderschept in de buurt van Kreta. Volgens deskundigen is zo’n actie in internationale wateren illegaal. Israël blijft beweren dat de intercepties rechtmatig waren. Op 18 mei hield Israël opnieuw schepen tegen, ditmaal ten oosten van Cyprus.
Een dag later zagen ook Sanders en Groenewoud een militair schip aan de horizon. Een motorboot met een stuk of vijftien zwaarbewapende commando’s schoot op hen af. Ze bleven zo lang mogelijk filmen. Toen gooiden ze hun telefoons en hun laptop overboord, zodat belangrijke informatie niet in handen van Israëliërs zou vallen. De beelden voor de documentaire hadden ze eerder naar Hilversum gestuurd.
Niet veel later, vertelt Sanders, keek hij recht in de loop van een wapen. Ze moesten op het dek gaan liggen. Sanders zag de militairen aan boord klimmen, de camera’s uitschakelen en een activist taseren die weigerde te vertellen wie de kapitein was.
‘We werden naar een gevangenisschip gebracht, het dek op gesleurd, tot onze onderste laag kleding gestript en hardhandig gefouilleerd. Naast me zag ik hoe een Turkse man tegen een container werd gegooid. Terwijl hij om genade smeekte, trapten drie of vier Israëliërs op hem in. Ik kreeg ook enkele klappen en trappen. Ook lieten ze om de zoveel tijd het dek vollopen met zeewater, zodat alles nat werd en we niet droog konden slapen.’
Jullie konden dit allemaal niet meer vastleggen voor de documentaire.
‘Daarom heb ik tijdens mijn gevangenschap allerlei informatie verzameld: hoe zagen de ruimtes eruit, wat waren de afmetingen van de containers op het schip, wie hoorde ik schreeuwen? Later herhaalde ik in gedachten alle details.’
Wisten ze dat je journalist bent?
‘Ik heb de hele reis getwijfeld of ik dat aan de Israëliërs zou moeten melden. De activisten hadden bij eerdere missies gezien dat journalisten juist een target waren. Daarom heb ik bij de eerste interceptiepoging voor de kust van Kreta mijn perskaart overboord gegooid. Ik had nog wel nog een brief van BNNVara in mijn paspoort, waarop stond dat ik als journalist meereisde met de flotilla. Die heb ik later ook aan de Israëliërs overhandigd. Toen ik gevangen zat, heb ik een keer of zes gezegd dat ik journalist ben. Dat hebben we ook zwart op wit, in een document. Maar ik heb geen speciale behandeling gekregen.’
Het gevangenisschip meerde op 20 mei aan in de Israëlische havenstad Ashdod, waar Sanders, Groenewoud en de andere gevangenen van boord gingen. Ze zaten een paar uur in een tent, met het Israëlische volkslied op repeat. Ben-Gvir kwam langs. En daarna werden ze in een arrestantenbus afgevoerd.
Sanders vertelt hoe hij onderweg een man in een andere cel om hulp hoorde schreeuwen. Hij jammerde dat zijn handen paars werden door de handboeien. ‘Ik heb nog nooit iemand zo horen smeken. Door het kijkgat van onze cel zag ik een vrouwelijke soldaat zitten. Ze was zichzelf aan het filmen en negeerde die man. Ongelooflijk dat mensen daartoe in staat zijn.’
Israël stelt na vragen van de Volkskrant dat alle beschuldigingen van geweld en marteling deel uitmaken van ‘een georkestreerde campagne om Israël in diskrediet te brengen’. De Israëlische autoriteiten hebben ‘gedurende het hele proces rechtmatig gehandeld’, aldus de ambassade in Den Haag, ‘waarbij veiligheid de voornaamste overweging was’.
De bus stopte na een paar uur bij de beruchte Ketziot-gevangenis in de Negev-woestijn, waar volgens de onafhankelijke Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem en de Verenigde Naties geregeld martelingen plaatsvinden.
‘We zijn hardhandig van cel naar cel gebracht, in een hoog tempo. Op een gegeven moment gooiden ze me met grofweg vijftig anderen in een kooi met scheermesdraad. Soms dreigden ze in de gevangenis met vuurwapens. Of met een hond. ‘Never come back’, hoorde ik vaak.’
Er was dus ook psychisch geweld?
‘Ja. Bij die kooi kwamen soldaten met witte A4’tjes. Als we naar huis wilden, moesten we onze naam erop schrijven en een handtekening eronder zetten. Daarover ontstond discussie. Was het slim? Konden ze die handtekening misbruiken? De helft besloot te tekenen.’
En jij?
‘Ik tekende niet, en ben met de andere weigeraars afgevoerd. Even verderop moesten we op onze knieën zitten met de hoofden op de grond, onder de kont van degene voor ons, als een absurde human centipede, een menselijke duizendpoot. Ze liepen langs met een hond met een muilkorf, die ons wilde aanvallen.
‘Daarna brachten ze ons naar een tent met matrassen. Op tv’s speelden ze gruwelijke beelden af, ik zag een man op wie met een mes of een knuppel werd ingehakt. Een andere gevangene vertelde me wat een Israëliër toen tegen hem zei: ‘These are your Hamas friends!’ Ik heb mijn blik snel afgewend. Er zitten grenzen aan mijn journalistieke nieuwsgierigheid.
‘De volgende ochtend werden we weer in een arrestantenbus gezet. Ik vroeg waar we heen gingen, maar kreeg geen antwoord. Tot mijn celgenoot door een raampje een bord zag met het woord ‘Airport’. En zelfs toen dacht ik: misschien rijden we er alleen even langs.’
Sanders en Groenewoud werden na tweeënhalve dag vrijgelaten en samen met de activisten naar Istanbul gevlogen. Ze hadden geen idee dat ze wereldnieuws waren geworden. Eenmaal geland zag hij de beelden die Ben-Gvir met de wereld had gedeeld, en waarop zware kritiek was gekomen. ‘Ik herkende mezelf meteen’, zegt Sanders, ‘zittend op de grond.’
Hij las ook de reactie van premier Rob Jetten op het filmpje. ‘Ik was verbaasd dat hij überhaupt had gereageerd. Na de eerste onderschepping voor de kust van Kreta, waarbij een Nederlandse man zijn ribben brak, volgde helemaal geen reactie. Het kabinet heeft dat totaal doodgezwegen.’
Nu stelde Jetten op X dat de behandeling van de deelnemers aan de flotilla ‘mensonterend’ was. Het kabinet riep de Israëlische ambassadeur op het matje en vroeg om excuses – die nooit kwamen.
‘Toch wel karig voor een kabinet dat bij zijn aantreden beloofde pal voor het internationaal recht te staan’, zegt Sanders. ‘Jetten wil ook niet reageren in onze documentaire.’
Na terugkeer uit Istanbul nam Sanders een week vrij. Daarna ging hij met Groenewoud verder met de documentaire. Ze maakten animaties op basis van hun herinneringen. En ze vroegen deelnemers aan de flotilla te vertellen wat ze in gevangenschap hadden doorgemaakt en of ze bewijzen konden overleggen van hun verwondingen.
‘Ik heb röntgenfoto’s gekregen van een vrouw die een nekwervel heeft gebroken. En een onderzoeksrapport van iemand die door het geweld een klaplong en gebroken ribben opliep. Uiteindelijk hebben we van tien van de negentien mensen die we hebben gesproken de verwondingen kunnen bevestigen. We wachten nog op een reactie van Israël.’
Israël heeft bij de tweede interceptie meer dan vierhonderd mensen gevangengenomen. Hoeveel van hen zijn gemarteld?
‘Iedereen. We zijn allemaal strak geboeid, sliepen allemaal op die natte vloer, iedereen heeft in zo’n kooi gezeten, zonder officieel met een advocaat te spreken. Ze hebben ons continu rechten ontzegd die je als gevangene wel moet hebben.’
Je leert jezelf wel kennen tijdens zo’n reis.
‘Wat me verraste, is dat ik mezelf onder controle wist te houden, en nooit aanleiding heb gegeven om in elkaar gebeukt te worden. Al heb ik ook geluk gehad: soms sloegen ze er ook zonder aanleiding op los.
‘Ik zag wel dat anderen dapperder waren, mensen die opstonden om te zeggen dat iemand echt een dokter nodig had, en dat ze pas zouden gaan zitten als die kwam. Zoiets durfde ik niet. Het hielp ook niet, trouwens. Ik heb nooit gezien dat er een dokter kwam.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant