Een tv-serie over zogenoemde dividendstrippers die stelen van Europese belastingbetalers is herkenbaar en verhelderend, zien twee betrokken officieren van justitie. ‘De fraudeurs hebben er baat bij om te doen alsof het heel complex is, maar eigenlijk is het heel simpel.’
is economieredacteur. Hij schrijft over het grote geld en corruptie.
‘Dit verhaal is fictief, maar gebaseerd op ware gebeurtenissen’, staat er op een scherm in een bioscoop in Amsterdam. En dan de toevoeging: ‘Helaas.’
Twee officieren van justitie, die de ware gebeurtenissen van dichtbij kennen, kijken er met instemming naar. Knap gedaan, zeggen ze. Heel herkenbaar. Zo ging het inderdaad. En misschien gaat het wel nog steeds zo – hoe hard ze het ook proberen te bestrijden. Helaas.
Die Affäre Cum-Ex heet het verhaal, internationaal uitgebracht onder de titel Other People’s Money. Het gaat over de grootste diefstal in de Europese geschiedenis, waarvan iedere kijker slachtoffer is geworden.
Het is een ongelooflijk schandaal dat zijn volle beslag nog steeds niet heeft gekregen.
Zo loopt er in Nederland, waar ABN Amro en Morgan Stanley het afgelopen jaar miljoenenboetes hebben gekregen, nog steeds een strafrechtelijk onderzoek tegen de Aerdenhoutse miljonair Frank V., een voormalig bankier bij Fortis die een van de meesterbreinen van deze fraude wordt genoemd. Drie jaar geleden werd hij gearresteerd, maar na betaling van 15 miljoen euro kwam hij op borgtocht vrij. Zijn advocaat laat weten dat ‘V. gemotiveerd betwist dat van enig strafbaar feit sprake is’.
Vorige maand moest V. een nederlaag slikken: het gerechtshof in Den Bosch oordeelde in een belastingprocedure dat drie door hem gerunde Canadese ‘pensioenfondsen’ (met slechts één begunstigde die zelf geen geld inlegt) geen echte pensioenfondsen zijn. Dus mochten ze geen dividendbelasting terugvragen, en moeten ze nu 3,7 miljoen euro aan de fiscus terugbetalen.
Het taaie gevecht tegen dividendstrippers wordt in Nederland aangevoerd door Martin Lambregts (37) en Rieke Hart (61), twee fiscaal juristen die naar de andere kant overstapten en zich nu als officieren van justitie richten op witteboordencriminaliteit.
Met de Volkskrant keken zij (nog een keer) naar fragmenten uit de achtdelige tv-serie, die een realistisch inkijkje blijkt te bieden in de moraal van deze mannen in keurige pakken en van de banken die van hun diensten profiteren. Hoewel de serie zich in Duitsland en Denemarken afspeelt, hebben zij in Nederland hetzelfde gezien. Hoe kijken de officieren naar dit schandaal? En hoe werkt het eigenlijk?
In de eerste scène legt Bernd Hausner, gebaseerd op de werkelijk bestaande Hanno Berger, een voormalig belastinginspecteur die belastingontwijkgoeroe is geworden, aan zijn medewerkers een nieuwe fiscale truc uit. Wie aandelen in een bedrijf bezit en dividend (een deel van de winst) ontvangt, draagt dividendbelasting af aan de fiscus. Die mag de aandeelhouder terugvragen om te voorkomen dat hij dubbel wordt belast (hij betaalt immers ook al inkomstenbelasting).
Hausners truc is om rond de uitkering van het dividend zo met het aandeel te schuiven dat onduidelijk is wie op welk moment eigenaar is. Zo kan volgens Hausner ‘op een magische wijze’ twee keer dividendbelasting worden teruggevraagd, terwijl die maar één keer is betaald.
Lambregts: ‘Vaak wordt in de financiële wereld gedaan of dividendstrippen iets heel complex is. Daar hebben ze baat bij. Als iets onbegrijpelijk is, krijgt het minder aandacht. En als er toch vragen over komen, dan lijkt de discussie alleen te kunnen worden gevoerd tussen fiscaal experts. Er wordt gesuggereerd dat het zo ingewikkeld is dat hooguit een belastingrechter erover kan oordelen, achter gesloten deuren, buiten beeld. Veel te complex voor het strafrecht. Dus dan kun je er ook niet de gevangenis voor ingaan.
‘Maar eigenlijk is het heel simpel. Het is verstoppertje spelen met aandelen. Aandelen worden op zo’n manier over de grens rondgepompt dat het voor de Belastingdienst heel moeilijk is om vast te stellen wie de eigenaar was van een aandeel op een bepaald tijdstip. Er wordt heel technisch over gedaan, soms ook door onze specialisten, maar in de kern is het gewoon diefstal.’
Hart: ‘De cum-cumvariant waar wij vooral mee te maken hebben, hebben we weleens vergeleken met een geëmigreerd Nederlands gezin dat toch kinderbijslag wil ontvangen. Eén keer per jaar wordt de kinderbijslag vastgesteld en dan moet het kind in Nederland zijn. Dus dan laten de ouders het kind heel even bij gastouders in Nederland wonen. Die doen alsof het hun kind is en innen de kinderbijslag. Daarna gaat het kind weer terug en de kinderbijslag wordt verdeeld.’
De dividendgoochelaars zitten met hun kantoorgenoten bij elkaar om de implicaties van een nieuwe wet te bespreken. Dan wordt duidelijk dat de hoofdrolspelers heus wel weten dat het een beetje raar is wat ze doen. De jonge advocaat Sven Lebert (gebaseerd op de echt bestaande Kai-Uwe Steck), legt uit dat de transacties op zich best mogen, maar niet als de bijbehorende carrousel bij voorbaat is afgesproken. Dat die afspraken wel degelijk worden gemaakt, mag daarom nooit naar buiten komen. Dit is een rode draad in de serie: het verhullen van afspraken (door de goochelaars) en het zoeken ernaar (door de aanklagers).
Hart: ‘De transacties zijn in beginsel legaal. Maar er zijn verschillende partijen bij betrokken. Die moeten onderling afspraken maken, zodat alle transacties op elkaar aansluiten. De geëmigreerde ouders die de kinderbijslag willen, moeten iets afspreken met het gastgezin om er zeker van te zijn dat ze het geld krijgen, en hun kind terug. In die afspraken zit echter het bewijs voor de frauduleuze opzet. Die moeten ze dus verhullen.’
Lambregts: ‘De grondvorm van de fraude is heel makkelijk. Het is een rondje. Dat rondje zijn ze aan het verhullen. En vervolgens doen ze net alsof ze niet weten dat er een rondje is.’
Hart: ‘Ook de woorden zijn verhullend. Hausner en Lebert hebben het liever niet over cum-ex, maar over dividendarbitrage. Onzin. Arbitrage is het profiteren van onevenwichtigheden in de markt. Dat is legaal. Maar daarvan is hier helemaal geen sprake. Er is geen markt, er zijn geen onevenwichtigheden, er is geen arbitrage. De winst komt van een onterechte belastingteruggave.’
Lambregts: ‘Het is taalkundige verhulling, vergelijkbaar met drugshandelaren die spreken van ‘pap’ en ‘broeken’.’
Hart: ‘De Oeso (samenwerkingsverband van 38 landen, red.) heeft er in het rapport Dividend Tax Fraud over geschreven. De hele sector is ervan doordrenkt. Doordat ze er andere woorden op plakken, krijgen dubieuze transacties de schijn van een legale technische operatie.’
Tijdens een chic etentje vraagt Hausner een invloedrijke fiscaal expert om een juridische analyse van zijn dividendpraktijken. Daarvoor heeft ze geen tijd, maar dat blijkt niet erg: Hausner heeft de analyse zelf al klaar. ‘Je hoeft alleen nog te tekenen’, zegt hij. Vervolgens biedt hij haar een flink bedrag als honorarium. Zulke zogeheten juridische opinies hebben veel gewicht bij eventuele rechtszaken. Hausner lijkt hier zo’n opinie te kopen.
Lambregts: ‘Dit lijkt op corruptie – dat herken ik niet. Wat ik wel herken, is de sterke invloed van de banken op overheid en wetgeving. Het overheersen van de vakliteratuur met bepaalde standpunten die gunstig zijn voor die sector. De banken hebben de middelen en de kennis, en ze weten heel goed die kennis te laten landen waar de beleidsbepalers zitten. Stel je eens voor dat er een vereniging van asielzoekers zou zijn die op die manier invloed zou hebben op de migratiewetgeving. Nou, banken hebben zo’n vereniging dus wel.
‘Je kunt niet zomaar zeggen dat we ook zulke omstanders zouden moeten vervolgen. Het hangt echt af van de feiten. Zijn zij er bewijsbaar én verwijtbaar bij betrokken? Wat vervolging extra lastig maakt, is dat kennis en betrokkenheid bewust worden gefragmenteerd of gecompartimenteerd, waardoor iemand alleen bezig is met zijn eigen puzzelstukje en geen zicht heeft op het grotere plaatje. Gaan we tijd en moeite in zo’n zaak steken? Dat wegen we af. We hebben besloten dat we ons concentreren op de hoofdrolspelers. Dat is gewoon hoe het werkt.’
Dividendstrippers hebben in de eerste twee decennia van deze eeuw 150 miljard euro buitgemaakt in elf landen, schat expert Christoph Spengel van de Universiteit van Mannheim. Zo’n 90 procent daarvan betreft cum-cumtransacties, met hulp van buitenlandse ‘pensioenfondsen’. Voor Nederland zou het gaan om 28 miljard euro.
Hart: ‘Er is ook een groot verschil tussen Nederland en Duitsland. In Duitsland móéten ze iedereen vervolgen tegen wie bewijs is gevonden. Wij niet, dat heet het opportuniteitsbeginsel. Een ander verschil is dat in Duitsland geen ondernemingen kunnen worden vervolgd. Dat kunnen wij in Nederland wel.’
In deze scène gaan Hausner en Lebert op bezoek bij een bank om een nieuwe dividendtruc te verkopen, om een nieuwe wet te omzeilen die de oude truc onmogelijk maakt. Maar een van de bankiers heeft zijn twijfels. ‘De intentie van de wet is duidelijk. We kunnen ons toch niet van de domme houden?’ Hausner vindt dat onzin. ‘Als iemand hier er een probleem mee heeft dat er minder kleuterscholen gebouwd worden vanwege ons, dan kan hij opzouten.’
Hart: ‘Ik denk dat veel witteboordencriminelen nog steeds geloven dat het gewoon kan en daarom mag – en dat er dus niks mis mee is.’
Lambregts: ‘Dat geldt zeker voor die Hanno Berger, de man naar wie Hausner is gemodelleerd. Die heeft zijn daden ondanks twee veroordelingen nog steeds niet onder ogen gezien en vindt die veroordelingen nog steeds onterecht.’
Hart: ‘Ik heb er ook wat moeite mee dat respectabele partijen zo lang blijven procederen. Als je ziet wat een beslag dat legt op de openbare middelen in Europa. Voor individuen snap ik dat ze tot het gaatje gaan, maar dat die banken niet op een gegeven moment zeggen: nou oké, dat hebben we dan fout gedaan. We erkennen dat gewoon, en we geven het geld terug.’
Hanno Berger (75), de belastinginspecteur die als een van de geestelijk vaders van grootschalig dividendstrippen wordt gezien, kreeg vorige maand 10 jaar cel opgelegd als definitieve straf. Berger, die zelf zo’n 15 miljoen euro aan de fraude overhield en daarvan onder meer een privé-autowasstraat aanlegde bij zijn boerderij, beschouwt zichzelf als onschuldige Bauernopfer (zondebok).
Lambregts: ‘Ik vind het beschamend wat de banken hebben gedaan. We hebben hier een wereld in het vizier die na de kredietcrisis met gemeenschapsgeld overeind is gehouden. Dan wordt er dus een enorm beroep gedaan op de belastingbetaler. En ondertussen wordt in diezelfde periode diezelfde belastingbetaler beduveld en bestolen. In datzelfde tijdsbestek gaan we wel heel streng achter toeslagenfraudeurs aan, maar niet achter de banken aan die nu ook nog eens gemeenschapsgeld jatten.’
‘Of je speelt de sexykaart, of je doet je zo dom en onhandig voor dat ze je niet serieus nemen.’ Dat is het advies dat Lena Birkwald (gebaseerd op de werkelijk bestaande Anne Brorhilker) krijgt om zich de banken van het lijf te houden. Als officier van justitie in Keulen is zij een onderzoek gestart naar de cum-exfraude, waarna de bankiers haar persoonlijk proberen aan te klagen. Birkwald kiest voor de dom-en-onhandig-optie.
Lambregts: ‘In het echt heeft Brorhilker dat ook gedaan. Ze heeft haar werkkamer nog slordiger gemaakt dan die al was en de indruk gewekt dat ze die zaak helemaal niet aankan. Dat die haar letterlijk boven het hoofd groeit, met stapels dossiers.’
Hart: ‘Met op haar bureau zo’n wierookbrander. Om het maar heel suf te laten lijken.
Lambregts: ‘Ze hebben haar gewoon totaal onderschat.’
Hart: ‘Brorhilker heeft uiteindelijk een onderzoek geopend naar zo’n zeventienhonderd bankiers, advocaten en adviseurs. Velen van hen zijn veroordeeld.’
Lambregts: ‘Of het toeval is dat de boeven in dit verhaal vooral mannen zijn en de boevenjagers vrouwen? De meeste wetsovertreders zijn mannen en dat geldt ook voor dit onderwerp. In zijn algemeenheid is de vrouwenemancipatie in misdadigersland nog niet echt doorgebroken.’
Birkwald beseft dat de fraude zo grensoverschrijdend is dat ze het Europees moet aanpakken. Daartoe gaat ze naar Eurojust in Den Haag, waar ze Europese aanklagers weet te overtuigen van een gecoördineerd onderzoek. Alleen Zwitserland sputtert tegen. ‘U spreekt van een internationaal misdaadsyndicaat’, zegt de Zwitserse officier van justitie. ‘Kunt u uw taal wat afzwakken?’ Dan leest Birkwald ruim drie minuten lang de 94 namen op van de betrokken banken. Terwijl in de rest van de serie fictieve namen worden gebruikt, dreunt zij de hier de echte namen op. Ook ABN Amro, Fortis en ING passeren de revue.
Lambregts: ‘Dat vond ik de indrukwekkendste scène van die hele serie. Want wat deze sector het meest vreest, is aandacht. Belangstelling. Van de Belastingdienst, het Openbaar Ministerie, de pers. Dat willen ze koste wat kost vermijden. Zolang ze in de luwte kunnen blijven, gaan ze gewoon door. Ik vind het ook heel krachtig omdat dit partijen zijn die er niet voor terugdeinzen om mensen privé aansprakelijk te stellen.’
Hart: ‘De makers van de serie zijn daar kennelijk niet bang voor geweest. Die sommen gewoon al die namen op, drie minuten lang. En dat zijn geen fictieve namen.’
4.170 belastingteruggaveverzoeken
De Deense fiscus kreeg tussen 2012 en 2015 maar liefst 4.170 belastingteruggaveverzoeken van Sanjay Shah (55), een Brit die zo 1,5 miljard euro binnenharkte. Eind 2024 werd Shah in Denemarken veroordeeld tot 12 jaar cel. Maar een Britse rechter vond dat hij niets hoeft terug te storten. Shahs restitutieverzoeken waren namelijk ongeldig. De Denen hadden ze gewoon kunnen weigeren.
Lambregts: ‘Wij zijn daar niet bij geweest, maar we hebben wel een vergelijkbare bijeenkomst gehad. We borduren voort op de samenwerking waarvoor Brorhilker de eerste steen heeft gelegd. Deze criminaliteit gaat de grens over. En dan moet je dus als openbaar aanklagers ook de grens overgaan en samenwerken.’
Het afgelopen jaar kregen in Nederland twee betrokken banken, ABN Amro en Morgan Stanley, boetes van respectievelijk 14 miljoen en 101 miljoen euro – boven op de ontdoken belasting van 200 miljoen euro die de laatste aan de fiscus heeft moeten terugbetalen. Een bankier bij Morgan Stanley die aan de fraude leiding zou hebben gegeven, wordt nog persoonlijk vervolgd.
Brorhilker vertrok in 2024 bij het Duitse OM, omdat ze vond dat er meer mankracht nodig was om de grootste vissen te pakken. Ze werkt nu bij de stichting Finanzwende, die zwendel aan de kaak stelt.
De samenwerking tussen de OM’s leidt tot gelijktijdige invallen in Europese financiële centra, van Frankfurt tot Londen. Tot hun schrik worden ook sommige van de keurige bankiers thuis opgezocht. ‘De kinderen zaten nog aan de ontbijttafel’, zegt een van hen. ‘Die lui hebben geen respect voor het gezinsleven.’
Hart: ‘Het is altijd spannend hoe dat gaat, zo’n doorzoeking. Die heeft een eigen dynamiek. Je weet nooit hoe mensen gaan reageren. Het is ook heel heftig natuurlijk, en we proberen ook echt rekening te houden met eventuele kinderen. Maar deze mensen zijn vaak super geschokt. Witteboordencriminelen denken dat ze toch gewoon met rust worden gelaten door wetshandhavers.’
0 dagen in de cel
Kai-Uwe Steck (54), Bergers partner in crime, heeft nul dagen in de gevangenis gezeten. Hij werd de kroongetuige van aanklager Anne Brorhilker en kwam er vorig jaar van af met een voorwaardelijke straf van iets meer dan een jaar. Wel heeft hij miljoenen aan verdiensten moeten terugbetalen. Steck is inmiddels weer gewoon advocaat.
Lambregts: ‘Ze denken: zo’n inval is iets voor drugshandelaren. Ze hebben vaak hun leven lang privileges genoten, en zijn dus helemaal niet gewend dat ze gelijk worden behandeld, net als andere verdachten. Het komt niet in ze op dat dit kan gebeuren. Een drugshandelaar heeft nog weleens een tasje bij de deur staan met precies het juiste aantal onderbroeken, omdat ze weten dat dit kan gebeuren en hoelang ze dan in voorlopige hechtenis komen te zitten.’
Hart: ‘Deze mensen hebben dat niet. Er is niets waarop ze zich hoeven voor te bereiden, want ze wanen zich onaantastbaar.’
De achtdelige serie Other People’s Money is te kijken via NPO Start.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant