De Ukraine Recovery Conference in Gdansk gaat over miljardensteun aan Oekraïne en moet investeerders warm maken om mee te doen aan de wederopbouw van het land. Maar de betrekkingen met gastland Polen bevinden zich ondertussen in een diepe crisis.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Gdansk.
Tussen de zee van blauwe pakken, hebbedingetjes met bedrijfslogo’s en kopjes koffie van de Ukraine Recovery Conference (URC) is de oorlog nooit ver weg. Een groot krijtbord is ingericht als herinneringsmuur, waarop mensen de naam kunnen schrijven van een dierbare die ze tijdens de oorlog zijn verloren. Bij de beursstand van de Oekraïense spoorwegen is te zien hoe een trein wordt geëvacueerd tijdens luchtaanvallen. Sinds deze maand duurt de oorlog in Oekraïne langer dan de Eerste Wereldoorlog.
Maar bij de URC wordt vooruitgekeken. De conferentie beleeft zijn negende editie, ditmaal in de Poolse havenstad Gdansk. Met 7.500 bezoekers is het een bijenkorf van beleidsmakers, bedrijven, investeerders, denktanks en ngo’s, gericht op de wederopbouw van Oekraïne. Het is een symbolische plaats: tijdens de oorlog werd de stad volledig verwoest en daarna herbouwd; later was het de geboorteplek van vakbondsbeweging Solidariteit en de democratische omwentelingen achter het IJzeren Gordijn.
De stemming is optimistisch. Op de openingsdag verstrekt de EU 3,2 miljard euro, de eerste tranche van een lening ter waarde van 90 miljard. De onderhandelingen voor EU-toetreding zijn aan de gang. De Oekraïense premier Joelia Svyrydenko zei dat het land ongeveer honderdzestig overeenkomsten ter waarde van 10 miljard euro verwacht te tekenen. Eigenlijk zou dit goede nieuws worden uitgesproken door president Volodymyr Zelensky. Maar in Gdansk was hij de grote afwezige.
Zelensky is verwikkeld in een bitter conflict met de Poolse president Karol Nawrocki (deze was eveneens afwezig, want de regering had hem niet uitgenodigd). Steen des aanstoots was Zelensky’s benoeming van een legereenheid naar het Oekraïens Opstandelingenleger (OePA), dat in de Tweede Wereldoorlog actief was. In Oekraïne staat het OePA bekend als verzetsbeweging tegen de Russen, maar Polen zien deze partizanen als oorlogsmisdadigers: in de laatste oorlogsjaren vermoordden ze naar schatting honderdduizend Poolse burgers.
Het schoot veel Polen in het verkeerde keelgat. Nawrocki ontnam Zelensky de hoogste staatsonderscheiding van Polen, die hij in 2023 kreeg. Zelensky stuurde deze wat oneerbiedig terug: met de post. Daarna vergeleek hij Nawrocki met Viktor Orbán, wat verdere woede wekte. ‘Dit gaat niet meer over hoogoplopende emoties: het is een vertrouwenscrisis’, zegt Lukasz Adamski langs de zijlijn van de conferentie. Hij is directeur van het Mieroszewski-centrum, dat onder meer de Pools-Oekraïense verhoudingen onderzoekt.
Premier Tusk stond aan de zijlijn, maar mag nu de scherven rapen. Enerzijds wil Tusk de relatie met Oekraïne goed houden, zegt Adamski, anderzijds staat hij in Polen onder druk om het OePA-incident te veroordelen. Tusk zei bij de opening dat ‘de toekomst alleen kan worden gebouwd op waarheid, wederzijds respect en een begrip van de geschiedenis’. Svyrydenko bedankte Polen nogmaals uitvoerig voor alle steun aan Oekraïne afgelopen jaren.
Die steun is nog altijd hard nodig, ook van andere landen. Ook private investeerders zijn meer dan welkom. De Wereldbank becijferde de oorlogsschade in Oekraïne op 459 miljard euro – naast verliezen die niet in geld zijn uit te drukken. Maar Oekraïne is niet enkel een ontvangende partij. ‘We zijn hier om te delen wat we in dit gevecht hebben geleerd’, zei Svyrydenko. Haar land heeft moeten ‘innoveren om te overleven’ en heeft nu een van de meest vernieuwende legers ter wereld.
Dat vertaalt zich naar het slagveld, waar Rusland zware verliezen lijdt. Ondertussen voert Kyiv de druk op met drone-aanvallen diep in Russisch grondgebied. De sfeer is beter dan vorig jaar, zeggen aanwezigen, toen Oekraïne er slechter voorstond. De minister voor de Wederopbouw van Oekraïne Oleksii Koeleba vatte het sentiment samen bij een persconferentie: ‘Oekraïne is niet langer een slachtoffer.’
Als buurland zijn de Poolse belangen groot, zowel qua veiligheid als op economisch gebied. Poolse bedrijven nemen graag het voortouw in Oekraïne. ‘Het is de grootste wederopbouw in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog’, zegt Artur Osuchowski, voorzitter van het Pools Agentschap voor Investeringen en Handel, dat een kantoor in Lviv en Kyiv heeft. Hij ziet zelfs in oorlogstijd de interesse al groeien. ‘Voor Poolse bedrijven is het vanzelfsprekend om zaken te doen in Oekraïne. Maar andere landen zien ons ook als ‘hub’ richting het buurland.’
Daags voor de conferentie riep de Poolse Zakenraad op tot het ‘verminderen van de spanningen’. Serhii Sych, die voor het Oekraïense Staatseigendomfonds op de conferentie is, ziet het zonnig in. ‘Ik liep langs een journalist die in de camera zei dat er ‘een donkere wolk over de conferentie hangt’. Maar dat voelt niet zo. We hebben juist constructieve gesprekken.’
De URC had ‘een groter succes kunnen zijn’, denkt Wojciech Przybylski, voorzitter van denktank Res Publica. Met name op de manier die Tusk graag had gezien: als uithangbord voor het bondgenootschap. Onder de aanwezigen ziet Przybylski evengoed veel solidariteit. ‘Er hangt geen wolk over de conferentie, maar over de verkiezingen volgend jaar.’ President en oppositie voeren campagne met guur nationalisme, dat zich ook vertaalt naar anti-Oekraïense sentimenten in de samenleving.
Oleksandr Soesjko, directeur van ngo International Renaissance Foundation uit Kyiv, vreest dat het EU-lidmaatschap voor Oekraïne een campagnethema wordt. ‘Dat is een groot risico.’ Het rechterdeel van de Poolse politiek vindt toetreding niet bespreekbaar tot historische kwesties zijn opgelost. ‘Natuurlijk moeten we het over de geschiedenis hebben’, zegt Przybylski. ‘Maar niet zó.’
In Soesjko’s optiek zijn de wederopbouw van Oekraïne en EU-lidmaatschap intrinsiek met elkaar verbonden. ‘De EU-regelgeving moet een richtlijn zijn voor de reconstructie: alles volgens EU-standaarden.’ Het is een manier om dieper te integreren in de EU, die vervolgens weer zijn voordeel kan doen met de harde lessen die Oekraïne afgelopen jaren leerde. ‘Want er is geen garantie op vrede in ons deel van de wereld.’ Dat komt door de Russische president Vladimir Poetin, die ervan profiteert als Polen en Oekraïne ruziemaken.
Source: Volkskrant