Het is dinsdag tien jaar geleden dat de Britten er in een referendum voor kozen de EU te verlaten. Zelfs in Brexit-hoofdstad Boston is het geen reden voor feest. ‘Onwaarschijnlijk dat dit het laatste woord was over de Brexit.’
is correspondent Groot-Brittannië van de Volkskrant. Hij woont sinds 2003 in Londen.
De slagers Johnny en Jimmy verheugen zich op dinsdag. Het Engelse voetbalteam speelt dan weer op het WK, tegen Ghana. Hun slagerij in Boston is behangen met Engelse vlaggen. Dat het op diezelfde dag tien jaar geleden is dat ze voor de Brexit hebben gestemd, is geen reden voor het zingen van Happy Birthday. ‘Met de kennis van nu zou ik die keuze niet hebben gemaakt’, geeft Johnny (42) toe. ‘Het is mislukt.’ Zijn acht jaar jongere collega knikt instemmend. ‘Niets verandert, en niets kan immigratie stoppen, zo te zien.’
Take Back Control. Dat was de succesvolle slogan waarmee de brexiteers op 23 juni 2016 een kleine meerderheid (52-48) wisten te behalen bij het referendum over het lidmaatschap van de Europese Unie. De nadruk lang op het tweede woord. Back. Het Verenigd Koninkrijk zou de controle herwinnen, over immigratie, over de wetgeving en meer in het algemeen over zijn lotsbestemming. Vijf chaotische jaren later volgde een harde Brexit, waarbij de Britten zowel de Europese interne markt als de douane-unie verlieten, op Noord-Ierland na dan.
Bij het tienjarig jubileum van het referendum, door brexiteer Nigel Farage indertijd omgedoopt tot Onafhankelijkheidsdag, heerst onzekerheid over de vraag of de keuze wel de juiste was. De regerende Labourpartij haalt de banden met de Europese Unie aan, terwijl de term ‘Rejoin’ steeds vaker klinkt. Uit recente peilingen is gebleken dat bij een tweede referendum 60 procent voor EU-lidmaatschap zou stemmen. ‘Het is onwaarschijnlijk dat het referendum van 2016 het laatste woord was over de Brexit’, zegt de politicoloog en opiniedeskundige Sir John Curtice.
Op die warme junidag tien jaar geleden werd Boston de hoofdstad van Brexitland. Driekwart van de kiesgerechtigden in deze oude handelsstad aan de Engelse oostkust stemde voor het verlaten van de Europese Unie, een record. Op deze plek was immigratiebeperking het voornaamste motief, een reactie op de komst van arbeidsmigranten uit het oosten van Europa. Door de voedselproductie staat Boston, een soort Britse variant op het Westland, bekend als ‘de winkelmand van het Verenigd Koninkrijk’.
Door de handel heeft Boston, waar ruim 45 duizend mensen wonen, altijd een sterke band met het Europese vasteland gehad, en in het bijzonder met de Hanzesteden. Tevens is er een unieke band met Amerika. Hier komen de pelgrims vandaan die vier eeuwen geleden aan religieuze vervolging ontkwamen door met het beroemde schip de Mayflower de Atlantische Oceaan over te steken. In ‘New England’ stichtten ze het Amerikaanse Boston. Hiermee typeert het Britse Boston de Britse positie die ook bij de Brexit een rol speelt: liggend tussen Europa en Amerika.
Boston was destijds een van de rijkste steden van het land, iets waarvan de grote St. Botolph’s-kerk met de stompe toren getuigt. In de loop van de vorige eeuw ging het snel bergafwaarts. De directe treinverbinding met Londen verdween, een nieuwe autoweg spleet de stad en jongeren trokken weg. Maar het werk bleef, werk waar veel Engelsen geen zin in hadden. Toen de regering-Blair bij de oostelijke EU-uitbreiding van 2004 de grenzen had opengezet, veel eerder dan andere lidstaten, kwamen tienduizenden Oost-Europeanen deze kant op.
‘Boston veranderde onherkenbaar’, zegt duikinstructeur Andy Stonebridge, die in de brandende zon met een glas Heineken op een terras aan het water zit. ‘Engels werd op straat een tweede taal. Ik stemde voor ‘Leave’ om de controle over onze grenzen terug te krijgen en om onze eigen wetten te kunnen maken.’ Dat was ook het motief van slager Jimmy. ‘Mijn ouders vertelden me dat ons land prima werkte voordat we in 1973 lid van de EEG werden, en dat we net als Canada en Nieuw-Zeeland best op eigen benen konden staan.’
De migratie van en naar de EU is inderdaad gedaald in de afgelopen tien jaar, een trend die tot arbeidstekorten leidde in de landbouw in Lincolnshire, het graafschap waarvan Boston deel uitmaakt. Ook in andere sectoren, zoals de zorg en de bouw, ontstonden problemen, waarna de regering van Boris Johnson, die de Brexit implementeerde, de grenzen opende voor immigratie van buiten de EU. Dankzij de ‘Borisgolf’ bereikte de immigratie een record: 3,8 miljoen nieuwkomers. Ook de illegale immigratie nam toe.
Volgens arbeidseconoom Jonathan Portes van King’s College heeft de Brexit inderdaad geleid tot meer immigratie. ‘Dit heeft een deel van de negatieve economische gevolgen van de Brexit helpen verzachten’, laat hij weten. ‘Vooral de toename van immigratie van buiten de EU heeft ertoe geleid dat de gevolgen van het einde van het vrije verkeer binnen Europa veel minder groot zijn geweest dan verwacht. Immigratie is doorgaans positief voor de economie en de arbeidsmarkt.’
Over de economische gevolgen van het vertrek uit de EU woedt al jaren een debat, waarbij het een probleem is dat de pandemie en de oorlog in Oekraïne het zicht hebben vertroebeld. Volgens ambtenaren op het ministerie van Financiën zal de Britse economie erdoor op termijn 4 procent kleiner zijn. Ook bankgouverneur Andrew Bailey stelt dat de Brexit de economie flink heeft geschaad. Daartegenover staan cijfers van de Oeso die aantonen dat de Britse economie sinds het referendum even snel, of langzaam, is gegroeid als de Duitse en de Franse economie.
Vaststaat dat Britse bedrijven die handelen met het vasteland problemen hebben gehad, zeker het midden- en kleinbedrijf. In Lincolnshire zag de bollenkweker Adam Taylor zich genoodzaakt filialen te openen in Nederland en Ierland, zodat de handel met EU-landen kan doorgaan. De Brexit heeft ook een kunstenares als Yanna Lawson getroffen. ‘Voorheen stuurde ik schilderijen naar Europese kopers’, zegt de 41-jarige in de winkel Kathmandu, waar ze deeltijds werkt, ‘maar de portokosten zijn zo hoog geworden dat het de moeite niet meer loont.’
Elke Brit die naar het vasteland reist – en vice versa – ondervindt de praktische gevolgen van de Brexit. Een tijdelijk visum kost geld en de kans op lange wachttijden is groter. Voor brexiteers is het lastiger gebleken praktische voordelen te noemen. Een veelgenoemd voorbeeld is het feit dat de Britten tijdens de pandemie als eerste vaccins konden uitdelen, omdat ze niet hoefden te wachten op toestemming van de Europese toezichthouder. Tevens heeft het minder geleden onder de tarievenoorlog van Donald Trump.
Met de Amerikaanse president is een Brexit-liefhebber van het eerste uur genoemd. Toen hij eind 2016 voor het eerst werd gekozen, loofde hij de keuze van de Britten, een half jaar eerder. Maar de grillen van de Amerikaanse president hebben bijgedragen aan de toegenomen scepsis. Aanvankelijk probeerde premier Keir Starmer, die maandag zijn vertrek bekendmaakte, van de Brexit te profiteren door een speciale relatie met de Verenigde Staten aan te gaan, maar de vijandelijke houding van Trump jegens de Europese bondgenoten heeft de Britten naar de oude partner gedreven.
Hoewel maar 14 procent van de Britten vindt dat de Brexit een doorslaand succes is, leeft er optimisme bij Matthew Elliot, indertijd de strateeg achter de Vote Leave-campagne van Boris Johnson. ‘Het is het waard geweest’, zegt Elliott, wiens boek Ten Years On: The Untold Story of Brexit op de tiende verjaardag verschijnt. ‘Onze tech- en AI-sector bloeit, mede omdat we niet vallen onder de Europese regulering van kunstmatige intelligentie, en we hebben betere handelsovereenkomsten met India en de Verenigde Staten dan de EU.’
Dat de Brexit geen goede naam heeft, wijt hij aan de uitvoering. ‘Onze politieke klasse heeft nooit een coherente visie ontwikkeld. We hebben de EU verlaten, maar de bestemming is onduidelijk.’ Een soortgelijk gevoel speelt bij David Frost, de Brexit-onderhandelaar. ‘Het verbaast me erg’, zo laat hij via de mail weten, ‘dat Groot-Brittannië, een land met een lange traditie van democratie en nationale identiteit, een politieke klasse heeft die zo weinig vertrouwen heeft in het vermogen van het land om zijn eigen zaken te regelen.’
Gevraagd naar de voordelen van de Brexit, wijst Frost op de vrijheid van de regering om staatshulp te geven aan bedrijven, waarvan de nationalisering van de staalfabriek in Scunthorpe een voorbeeld is. ‘We kunnen nu onze btw-tarieven bepalen, nieuwe technieken toepassen in de landbouw en we hoeven niet mee te betalen aan de almaar stijgende EU-begroting.’ Mocht er een nieuw referendum komen, dan verwacht hij ondanks alle negatieve peilingen toch weer een zege voor Leave. ‘We hebben de slogan al klaarliggen. Tell Them Again.’
Over de vraag of de Europese Unie de wispelturige Britten überhaupt terug wil hebben, bestaat onduidelijkheid. In een interview met de Financial Times heeft oud-president van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker gezegd dat ‘een gewonde EU’ de Britten zal tegenhouden. Positiever was daarentegen voormalig Brexit-onderhandelaar Michel Barnier. Tegenover The Guardian liet de Fransman weten dat de Britten wel weer welkom zijn, en zelfs de unieke positie kan terugkrijgen die ze voor vertrek hadden.
Zo’n terugkeer naar het oude nest zou werk schelen voor Iga Bontoft, een Poolse die Oost-Europese immigranten in Boston helpt met praktische zaken. ‘De papierwinkel is door de Brexit flink toegenomen’, zegt ze in haar kantoor aan West Street, ook wel ‘Polak Street’ genoemd. ‘Maar het aantal immigranten is stabiel. Het grootste probleem hier zijn de kosten van het levensonderhoud. De inkomens zijn minder snel gestegen dan de vaste lasten. Sommige Polen keren terug, simpelweg omdat de levenskwaliteit in Polen zelf flink gestegen is.’
De Brexit-discussie is niet iets waarvan Alex wakker ligt. ‘Die betekent niets voor me’, zegt de Bulgaar die met vrienden op het kerkplein van Boston zit. ‘Ik werk drie jaar in de visverwerking. Makreel. Het leven is hier goed, het geld is hier goed, het eten is hier goed.’ Ook de Litouwer Vytautas Markauskas, die in de Witham-rivier vist op baars, heeft geen reden tot klagen. ‘Ik hoorde dat het moeilijker is om uitkeringen te krijgen, maar daar heb ik nooit iets mee te maken gehad. Ik werk al twaalf jaar in dezelfde voedselfabriek.’
Minder content is duikinstructeur Stonebridge, die in zijn kinderjaren in Eindhoven woonde, waar zijn vader bij Philips werkte. ‘Zelf heb ik veel in Griekenland gewerkt, waar het goed duiken is. Maar na de Brexit is werken daar veel moeilijker geworden. Nu bestuur ik hier vrachtwagens. Je moet wat.’ De ex-Brexiteer hoopt dat de Britten ooit weer EU-lid worden en het vrije verkeer van personen terugkeert. ‘Binnenkort ben ik weer in Nederland. Ik mis jullie frikandellen. En jullie frietsaus. Ik hou van Europa.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant