Komende dagen zal de extreme hitte die zich in Frankrijk heeft vastgezet, zich uitbreiden naar Nederland, met vooral in de tweede helft van de week ongekende tropische hitte. Alwéér, want ook in mei en vorig jaar waren er extreme hittes. Waarom eigenlijk?
is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Een ‘atmosferische oven’. De ‘belangrijkste hitte-anomalie op de planeet’. Een ‘meltdown van Europa’. Woorden schieten meteorologen tekort om te beschrijven wat zich momenteel afspeelt in Europa.
Hoewel de astronomische zomer nog maar net is begonnen, wordt het deze week in grote delen van Frankrijk meer dan 40 graden. In Bordeaux wordt dinsdag en woensdag zelfs 44 graden verwacht. Vanaf dinsdag trekt de hitte naar ons land: 33 graden op woensdag en donderdag, 36 graden op vrijdag, weer 33 op zaterdag.
Maar waarom eigenlijk al die hittes? Vier elkaar aanvullende verklaringen op een rij.
De meest directe oorzaak is een haperende straalstroom die nu eens geen verkoelende zeelucht over Europa blaast, maar met een lome krul extreme hitte vanuit het zuiden onze kant op schept. Boven het Europese vasteland ligt intussen een hardnekkig hogedrukgebied, in modieus jargon tegenwoordig vaak aangeduid als een ‘hittekoepel’ (‘heat dome’). Dat is een hogedrukgebied dat andere weertypes op afstand houdt, zodat de lucht ter plaatse extra kan opwarmen, als in een pan met het deksel erop.
Hoewel hittegolven van alle tijden zijn, komt zulke snelkookhitte inderdaad opvallend vaak in Europa voor. Alweer bijna vergeten: ook vorig jaar was het in juni al snikheet in ons land, wegens hitte uit Frankrijk en Spanje. Half augustus ontstond er nog een hittekoepel boven West-Europa. En vorige maand lag er alweer een hittekoepel boven het continent, met bij ons warmterecords van meer dan 30 graden.
Uiteraard speelt het opwarmende klimaat een rol. Hittegolven zijn zo ongeveer het fenomeen bij uitstek dat verergert door de opwarming van de aarde. Dat is ook logisch: bij opwarming schuift de klokvormige ‘normaalverdeling’ van temperaturen wat op, met als gevolg dat extreme hittes vliegensvlug gewoner worden – niet in rustig geleidelijk tempo, maar explosief.
Wetenschappers kunnen dat vrij precies becijferen. Volgens een vorig najaar verschenen Zwitsers onderzoek, in vakblad Nature, had een kwart van alle hittegolven van de afgelopen decennia zonder klimaatopwarming domweg niet plaatsgevonden – vaak was het bij ‘gewoon’ zacht weer gebleven. Een andere, Britse analyse meldde enkele jaren eerder dat een extreme hittegolf die vroeger maar eens in de vijftig jaar voorkwam, tegenwoordig zo eens in de elf jaar plaatsvindt.
Bovendien worden hittegolven heter. Een hedendaagse extreme hittegolf piekt gemiddeld 1,2 graden heter dan een van vroeger, constateerde het Britse team. Ook het noodweer waarmee de dampkring zijn energie weer afgeeft, is tegenwoordig veel extremer, aldus de groep, in vakblad Environmental Research Climate.
Uiteraard zien wetenschappers dat ook bij ons terug. Zo wijst het KNMI er in een snelle analyse op dat we sinds juni 2020 geen enkele ‘koele’ zomerdag meer hebben gehad, met een maximumtemperatuur onder de 15 graden. Vroeger waren dat er elke zomer nog wel een paar.
In Europa komt dat allemaal nog eens veel harder binnen, omdat ons continent een snel opwarmende landmassa is die tamelijk hoog op de wereldbol ligt, waar opwarming sowieso harder gaat. Fraai is dat: de wereld is gemiddeld 1,4 graden opgewarmd, maar Europa zit al ruim boven de 2 graden, gemeten ten opzichte van de pre-industriële tijd.
Dat geeft allerlei extremen en ongewone verschijnselen, aldus de Europese klimaatdienst Copernicus in zijn pas verschenen jaaroverzicht. Zo beleefde Europa vorig jaar een van zijn droogste jaren in 35 jaar, waren er vooral in Spanje extreem veel bosbranden, en stonden vooral in Midden- en Oost-Europa de rivieren veel lager dan normaal.
Een opvallende, extra verklaring voor de Europese golf aan hittegolven doet intussen ook de ronde. Mogelijk, opperen sommige onderzoekers, speelt de stilvallende Golfstroom waarover veel te doen is een rol.
Dat zit zo. Terwijl de hele wereld opwarmt, is er bij IJsland een gebied dat juist afkoelt. De oorzaak is smeltwater van Groenland, dat een krul warme oceaanstroming onderdrukt, genaamd de ‘AMOC’. Rondom die koelere plek is het vaak stormachtig, slecht weer.
Maar verderop kan dat leiden tot juist meer rust in de dampkring, én hardnekkige hittekoepels boven Europa, aldus een spraakmakend, Duits onderzoek. ‘De recente, hevige hittegolven in de Europese zomers van 2015 en 2018 vielen samen met koude zeewatertemperaturen in de Noord-Atlantische Oceaan’, aldus de groep, in vakblad Geophysical Research Letters.
Definitief bewijs is dat nog niet, benadrukt desgevraagd AMOC-expert Henk Dijkstra (Universiteit Utrecht) vanuit Italië. Computermodellen die gebeurtenissen zoals hittekoepels nabootsen, hebben immers nogal eens gebreken, signaleert hij. ‘De resultaten kunnen erg modelafhankelijk zijn. En dat draagt bij aan de onzekerheid van het resultaat.’
Intussen zwoegt Europa zich door zijn vierde grote hitte in twee jaar tijd heen. In de helft van Frankrijk en in delen van Noord-Spanje is code rood uitgeroepen, in Groot-Brittannië heeft het Met Office (het plaatselijke KNMI) weeralarm geslagen tot en met in elk geval donderdag.
In ons land geldt op maandag, dinsdag en woensdag kleurcode geel. Daarna zal het weeralarm ongetwijfeld aanhouden. Alleen de kleur ervan moet nog worden bepaald.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant