De wereldtop van de gypsyjazz komt uit Sinti-kampjes in het Brabantse Nuenen. Gitaristen uit de VS, Australië en Europa krijgen er les van hun grote voorbeelden. De gemeente is trots, maar geeft de Sinti niet wat van rijkswege moet: voldoende standplaatsen voor hun wagens.
is regioverslaggever Zuid-Nederland van de Volkskrant.
‘Ik dank God dat wij jullie met deze muziek blij kunnen maken’, zegt Paulus Schäfer tegen zijn circa honderdvijftig dorpsgenoten op klapstoeltjes en hooibalen voor hem. Schäfer (48), een internationale grootheid in de gypsyjazz, is initiatiefnemer van het jaarlijkse Sinti Jazz Guitar Camp. Het afsluitende concert op het grasveld van verenigingsgebouw ’t Huysven in Gerwen, met een boerenkar als podium, staat op het punt van beginnen.
Medeorganisator en leraar Stochelo Rosenberg (58) is de blikvanger van het gitaarkamp. De oprichter van The Rosenberg Trio geldt als ’s werelds beste gitarist in het genre. Net als Schäfer komt hij uit Nuenen, de Oost-Brabantse gemeente waar Gerwen onder valt.
De dagen voor het concert gaven Rosenberg en Schäfer met drie anderen gitaarles aan leerlingen – bijna allemaal witte mannen – uit Nieuw-Zeeland, Australië, Europa en vooral de VS.
Nu moeten de studenten laten horen of hun spel in de buurt komt van de aartsvader van de gypsyjazz: Django Reinhardt (1910-1953). De Belg mengde in de jaren dertig van de vorige eeuw Amerikaanse jazz met de muziek die hij als Sinti van huis uit had meegekregen tot jazz manouche, of gypsyjazz.
Iedere student speelt een korte solo. Soms krijgen de zenuwen vat op de vingers.
Vlak bij het concertterrein ligt aan de Bosweg de bakermat van de huidige mondiale gypsyjazz: een klein woonwagenkamp waar de eerste Sinti circa een eeuw geleden neerstreken. Schäfer is er geboren en woont er met een groot deel van zijn familie. Paulus’ zus Rosita zorgt in het ouderlijk huis, twee aan elkaar geklonken wagens, voor hun vader. ‘Dat is traditie bij ons’, zegt ze, ‘ik zorgde ook voor mijn oma en moeder tot hun dood.’
Schäfer schat dat er honderd Sinti-families wonen in de Oost-Brabantse ‘kampjes’. Aanvankelijk waren het doorreiskampen voor Sinti op zoek naar werk, in de loop van de jaren zestig werden ze permanent. Analfabete Sinti verdienden hun brood met muziekmaken op straat. ‘De vrouwen dansten en gingen met de pet rond’, vertelt Schäfer. ‘Muziek heeft ons door allerlei problemen geholpen.’
Sinti-muziek doorgeven is Schäfers missie. Daartoe bedacht hij tien jaar geleden het gitaarkamp. ‘Gypsyjazz leren spelen, zoals wij het hebben geleerd. Niet met noten, maar met en van elkaar.’ De animo was overweldigend. Overal in de wereld willen niet-Sinti, de Gadje, gitaar leren spelen zoals Django.
De muziek heeft swing, kan een melancholische ballad zijn en draait om de akoestische gitaar, liefst dezelfde als Reinhardt had, de Selmer – klein ovaal klankgat, grote klankkast voor het volume. ‘Ik heb een originele’, zegt Rosenberg na zijn les voor danig geïmponeerde leerlingen, bijna allemaal met een Selmer-replica op hun schoot. ‘Maar die durf ik niet mee op tournee te nemen.’
‘Spelen zoals Django is onmogelijk’, legt Schäfer uit. In 1928 brandde de woonwagen van de 18-jarige Reinhardt af. Door zijn verwondingen kon hij maar twee vingers op de gitaarhals zetten. ‘Zo zuiver en snel en met zoveel gevoel als hij soleerde, dat lukt Stochelo en mij niet eens met vier vingers. We weten tot op de dag van vandaag niet hoe Django dat deed.’
Een dag voor het concert spelen veertien aspirant-Django’s in Schäfers klasje ieder om beurten een korte solo, terwijl de anderen krachtige ritmische akkoorden spelen. Het gaat soepel, alsof de studenten al jaren met elkaar spelen. ‘Deze muziek is een taal die iedereen hier spreekt’, zegt solist nummer vier, acteur Michiel Huisman.
Huisman woont in New York waar hij soms jamt in clubs waar gypsyjazz wordt gespeeld. ‘De monden vielen open toen ik zei dat ik les zou krijgen van Stochelo en Paulus.’ Hij speelde in Game of Thrones en met grote acteurs, maar is doodnerveus voor het afsluitende concert. ‘De absolute wereldtop kijkt me op de vingers, heel intimiderend.’
Nuenen mag dan trots zijn op al die internationaal bejubelde muzikanten, het lukt de gemeente tot dusver niet om voor de Sinti te doen wat het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorschrijft. Gemeenten moeten zorgen voor voldoende standplaatsen voor woonwagenbewoners, zodat die volgens hun tradities en culturele identiteit kunnen leven.
De beste gypsyjazzgitarist ter wereld kreeg in 2002 in Nuenen een tijdelijke noodvoorziening. ‘Een vak waar een kleine wagen met een schuurtje op past’, zegt Stochelo Rosenberg met een glimlach. ‘Het zou voor vijf jaar zijn, maar ik zit nog steeds. Ik ben er blij mee, maar pakketbezorgers kunnen mijn huisnummer niet vinden omdat het geen officieel adres is.’
Van elke Sinti-familie is er wel een lid dat hoopt op een standplaats, vertelt Schäfer. ‘Sommigen wachten al zes, zeven jaar en we weten niet waar de knoop zit.’ Complicatie is dat tien jaar geleden bodemonderzoek uitwees dat de grond onder het oudste kampje aan de Bosweg zwaar verontreinigd is. Het ontbreekt aan geld voor sanering.
Maar, zegt Schäfer met geheven wijsvinger: ‘We hebben er het volste vertrouwen in dat het met de gemeente goed zal komen. Daar gaat de muziek voor zorgen.’
Bij het afsluitende concert is inmiddels Huisman aan de beurt voor zijn solo van een minuut. Geconcentreerd werkt hij die vrijwel foutloos af en oogst een bemoedigend applausje van de Nuenenaren. Opgelucht veegt de acteur met een theatraal gebaar het denkbeeldige zweet van zijn voorhoofd.
Source: Volkskrant