De hosannajaren van Ruslands economie zijn voorbij, maar de in het Westen gehoopte ondergang van het ‘tankstation met een leger’ is ver weg, vrezen analisten. Voor Vladimir Poetin is vrede economisch gezien misschien wel riskanter dan oorlog.
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over de financiële sector.
Een beroemd Russisch sprookje verhaalt over Koschei de Onsterfelijke, een kwaadaardige tovenaar die bijna niet te doden was omdat hij zijn ziel had verstopt in een naald. De naald zat verborgen in een ei, het ei in een eend, de eend in een haas en de haas in een ijzeren kist. De kist lag dan weer begraven op een mythisch eiland, dat verscheen of verdween al naargelang het getij.
Sinds Vladimir Poetins aanval op Oekraïne is de Russische economie bijna even ongrijpbaar en onverwoestbaar gebleken als de schurk uit het sprookje. Een trommelvuur van westerse sancties – zoals: het bevriezen van 260 miljard euro aan Russische tegoeden, de verbanning uit het internationale betaalsysteem Swift, een importverbod op Russische olie en een exportverbod op geavanceerde technologie – heeft Poetins regime weliswaar verwond, maar bij lange na niet dodelijk. Economisch gezien is Rusland haast net zo bizar als Koschei in anatomische zin: een soldatenstaat waarin dood en verderf zaaien in een buurland tot groeimodel is verheven.
‘De Oekraïne-oorlog heeft twee daverende verrassingen opgeleverd’, constateert de geboren Rus Vasily Astrov (51), een in 1995 naar het Westen geëmigreerde econoom van het Wiener Institut für Internationale Wirtschaftsvergleiche. ‘Allereerst dat Rusland er maar niet in slaagt om te winnen. Poetin dacht dat dit een kwestie van weken zou zijn. We zijn nu vier jaar verder, en er is nog altijd geen enkel uitzicht op een Russische overwinning.
‘De tweede grote verrassing, niet in de laatste plaats voor de Russen zelf, is dat de Russische economie niet in elkaar is geklapt. Ik denk dat menigeen zich in Europa heeft laten leiden door wensdenken, in de hoop dat een Russische kladderadatsch het Poetin onmogelijk zou maken de oorlog voort te zetten. Zoals Rusland de militaire kracht van Oekraïne heeft onderschat, zo heeft het Westen de economische weerbaarheid van Rusland onderschat.’
Het laat onverlet dat de Russische economie piept en kraakt. Een teken aan de wand is dat uitgerekend het olierijke Rusland, door critici ook wel omschreven als een ‘tankstation met een leger’, de laatste weken in steeds meer regio’s met benzinetekorten kampt. Bijvoorbeeld in de geannexeerde Krim, waar benzine op rantsoen is gezet.
Het Russische ministerie van Energie erkende op 9 juni dat dit te wijten is aan de vele Oekraïense droneaanvallen, die de voorbije maanden talloze Russische olieraffinaderijen en tankwagens troffen. De Oekraïners hebben met hun bombardementen naar schatting een kwart van Ruslands raffinagecapaciteit lamgelegd.
Noodgedwongen heeft het Kremlin een van zijn belangrijkste inkomstenbronnen, de export van brandstof, aan banden moeten leggen, omdat het land anders zelf niet genoeg heeft. Sinds deze maand geldt er een exportverbod op vliegtuigkerosine, naast het al in april ingevoerde verbod op benzine-uitvoer.
De hosannajaren, aangejaagd door astronomische Kremlin-uitgaven aan bommen, tanks, drones en soldij, zijn voorbij, ziet ook Astrov. Waar president Poetin tot voor kort niet moe werd victorie te kraaien over de groei van de economie – 13 procent tussen 2020 en 2024, althans volgens Kremlin-cijfers – zit de klad er inmiddels in.
‘Het gaat onmiskenbaar slechter met de Russische economie. Vorig jaar was er slechts 1 procent groei, dit jaar zal Rusland waarschijnlijk ergens tussen 0 en 1 procent uitkomen.’ De eerste twee maanden van 2026 kromp de Russische economie zelfs, al was er sindsdien, vooral dankzij Donald Trumps oorlog in Iran en de fors gestegen olieprijzen, sprake van herstel. Het wankele vredesakkoord tussen de Verenigde Staten en Iran, dat de olieprijzen deed zakken, zal het Kremlin slecht uitkomen.
Het haperen van de economie baart Poetin zo veel zorgen dat hij zijn minister van Financiën, Anton Siloeanov, en de baas van de Russische centrale bank, Elvira Nabioellina, in april nog publiekelijk de oren waste. Dit terwijl de terugval grotendeels Poetins schuld is.
De Russische president geeft zo veel geld uit aan zijn oorlog – alleen zijn luchtaanvallen op 2 juni, waarbij meer dan twintig Oekraïense burgers omkwamen, kostten volgens westerse schattingen al enkele honderden miljoenen euro’s in één nacht – dat het de inflatie aanwakkert. Om de roebel overeind te houden, hanteert de centrale bank een voor westerse begrippen draconisch rentetarief van 14,5 procent.
De hoge rente leidt ertoe dat bedrijven amper geld kunnen lenen voor broodnodige investeringen, constateert Astrov. Het nijpende tekort aan Russisch personeel en de fors gestegen belastingen voor ondernemers, die de laatste maanden tot een flinke toename van het aantal faillissementen leidden, maken de situatie er niet beter op.
De malaise leidt zelfs tot zeldzame kritiek op het Kremlin. De Russische economie is niet bestand tegen een langdurige voortzetting van de oorlog, constateerde het communistische parlementslid Renat Soelejmanov vorige maand. ‘Welke investeringen zijn er mogelijk als 40 procent van onze nationale begroting opgaat aan defensie en veiligheid? Tanks en granaten hebben geen enkele consumentenwaarde.’
Opmerkelijk was ook dat uitgerekend de Communistische Partij, in het verleden toch niet vies van revoluties, in de Doema waarschuwde voor een nieuwe revolutie. ‘Als er niet dringend financiële, economische en andere maatregelen worden genomen, dan staat ons tegen de herfst eenzelfde situatie te wachten als in 1917’, zei communistenleider Gennadi Zjoeganov. ‘We hebben geen enkel recht om dat te herhalen!’
Ook binnen het Kremlin staan de neuzen niet meer dezelfde kant op, volgens persbureau Bloomberg. Het Russische ministerie van Financiën zou Poetin hebben gewaarschuwd dat het begrotingstekort gevaarlijke vormen begint aan te nemen door de duizenden miljarden roebels die hij er jaarlijks doorheen jaagt in de Oekraïne-oorlog. Het Russische begrotingstekort was in de eerste vier maanden van dit jaar al groter dan in heel 2025. Het Kremlin zou volgens regeringsfunctionarissen voor een fundamentele keuze staan: militaire bezuinigingen, of een recessie.
Het leedvermaak klonk duidelijk tussen de regels door toen Poetin op 5 juni zijn toespraak hield tijdens het Internationaal Economisch Forum in Sint-Petersburg, de jaarlijkse conferentie die ooit wel het ‘Russische Davos’ werd genoemd. Het toch al tanende vertrouwen in westerse landen wordt ondermijnd door de deplorabele staat van hun staatsfinanciën, hield Poetin zijn publiek voor.
Waar de Russische staatsschuld slechts 16 procent van het bruto binnenlands product bedraagt, liggen de staatsschulden in de eurozone gemiddeld ruim boven de 80 procent, met uitschieters ver daarboven in bijvoorbeeld Italië, Frankrijk en België, pochte Poetin. En waar Frankrijk in 2025 een begrotingstekort had van 5,1 procent en Polen zelfs van ruim 7 procent, blijft het tekort in Rusland ondanks alle westerse sancties en militaire uitgaven beperkt tot 2,6 procent.
‘Misschien zal ons tekort tegen het einde van dit jaar nog iets stijgen, maar het zal nog steeds lager zijn dan in andere geïndustrialiseerde landen’, zei Poetin plagerig. En dan liet hij zijn gebruikelijke sneren over de sukkelende EU-economieën – de grootste, Duitsland, groeit in tegenstelling tot Rusland bijvoorbeeld al jaren amper – ditmaal nog achterwege.
Hoe matig Ruslands economie recentelijk ook mag presteren, de door het Westen gehoopte ineenstorting is niet nabij, vreest econoom Astrov. Ondanks de Oekraïense droneaanvallen en de gedaalde olieproductie vloeien er dankzij de gestegen energieprijzen bijvoorbeeld fors meer olieroebels in de Russische schatkist dan een jaar geleden.
Dat de bodem van de schatkist niet snel in zicht zal raken, komt ook doordat het Kremlin voor de oorlog juist heel zuinig was. ‘Het Poetin-regime heeft ter voorbereiding op een eventueel conflict met het Westen doelbewust de staatsschulden afgebouwd, om zich minder kwetsbaar te maken voor zijn vijanden’, zegt Astrov. Zelfs in jaar vijf van de Oekraïne-oorlog heeft Rusland nog altijd een van ’s werelds laagste staatsschulden. Hierdoor heeft Poetin genoeg ruimte om geld te lenen voor zijn oorlog. Die leningen peutert hij vooral los bij Russische staatsbanken.
En waar Rusland enkele jaren geleden door het westerse exportverbod op technologie in arren moede nog chips uit elektrische borstkolven en vaatwassers moest slopen om wapens te kunnen fabriceren, hoeft het Russische leger zich daar dankzij de import van chips uit China tegenwoordig geen zorgen meer over te maken. ‘Dankzij China heeft Rusland de zwaarste klappen van de westerse sancties kunnen opvangen’, zegt Astrov.
Bovendien: misschien hebben westerlingen het wel helemaal bij het verkeerde eind met hun hoop dat een implosie van de Russische economie het einde van de Oekraïne-oorlog zal inluiden, schreven politicologen Seva Gunitsky en Jeremy Morris deze maand in het tijdschrift Foreign Affairs. Misschien is het precies andersom, betoogden zij: dat juist het einde van de oorlog de Russische economie zou laten imploderen. Rusland is inmiddels zo verstrengeld met zijn militair-industrieel complex, dat vrede een groter economisch gevaar betekent dan oorlog.
‘De Russische industrie is zo afhankelijk van militaire uitgaven, dat hele regio’s en sectoren niet zonder kunnen overleven’, schrijven Gunitsky en Morris. ‘De soldij en verhoogde salarissen in de defensie-industrie hebben miljoenen Russen in achtergebleven gebieden voor het eerst in jaren een reële inkomensstijging bezorgd.’
Het wegvallen van de oorlog zou Poetins machtspositie pas echt kwetsbaar maken, voorspellen zij. ‘Hij kan niet snijden in de defensie-uitgaven zonder de regio’s en industrieën die daarop leunen kapot te maken. En hij kan het verhaal van de Oekraïne-oorlog als een existentiële strijd niet laten varen zonder de legitimiteit te ondermijnen waarop zijn gezag berust.’
Poetin heeft er dus weinig belang bij om zijn oorlogszucht te temperen. De Baltische staten vrezen dat zij weleens het volgende slachtoffer van Poetins militaire verdienmodel zouden kunnen worden. ‘De Russische economie is nu gebouwd op oorlog’, constateerde de Litouwse minister van Defensie Robertas Kaunas eind mei. ‘De Russen zullen doorgaan met wapens produceren. Waar gaan die wapens naartoe als de Oekraïne-oorlog eindigt?’ Met een aanval op de Balten kan Poetin zijn oorlogseconomie overeind houden, vreest Kaunas.
Poetin-criticus en econoom Vladislav Inozemtsev kwam onlangs met een ontnuchterend antwoord toen Der Spiegel hem vroeg om te becijferen hoe dicht Rusland op een schaal van één tot tien bij een economische crash is. ‘Bij drie’, antwoordde hij.
Zeker, de Russische economie heeft het moeilijker dan voorheen, betoogde Inozemtsev. En dat Poetin zich ook op economisch vlak steeds dictatorialer gedraagt, bijvoorbeeld via internetblokkades en zware belastingverhogingen – de heffingen op nieuwe auto’s liggen absurd genoeg soms hoger dan de totale fabrieksprijs van de wagens – komt de Russische welvaart niet ten goede, aldus de econoom.
Maar een krach? Onwaarschijnlijk, denkt Inozemtsev. ‘Rusland is nog altijd ver verwijderd van een ineenstorting. Bedrijven betalen nog gewoon de lonen van hun werknemers, de banken functioneren, en de handel in grondstoffen spoelt nog steeds miljarden euro’s het land binnen.’
De Europese hoop op een Russische kladderadatsch verraadt een zwakte in het westerse denken, schreef de anti-Poetin-gezinde Moscow Times begin juni: ‘De onmacht en onwil om zich een duurzaam alternatief model voor de kapitalistische liberale democratie voor te stellen’ – hoe mensonterend dat alternatief ook moge zijn. Terwijl westerse analisten zich verliezen in fantasieën over de onvermijdelijke ondergang van de Russische economie, moorden Poetins soldaten vrolijk verder, schreef de krant.
‘Ik voorzie geen crisis, maar stagnatie’, denkt ook Astrov. En stagnatie, leert bijvoorbeeld de geschiedenis van de Sovjet-Unie, kunnen Russische autocraten lang volhouden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant