Stikstofpakket Het kabinet werkt aan een uitgebreid stikstofpakket dat Nederland na jaren weer ‘van het slot’ moet halen. Het moet buitengewoon omzichtig opereren, want er moet steun worden gezocht in Den Haag en bij provincies én de regering wil nieuwe boerenprotesten voorkomen. Wie goed kijkt, ziet dat onvrede onder boeren al smeult.
Landbouwgebieden op de grens tussen Utrecht en Gelderland.
Het lijkt alweer lang geleden. Oud-premier Mark Rutte die ‘stikstof’ een van de heftigste crises noemde die hij ooit had meegemaakt. D66 dat de veestapel wilde halveren. Brandende hooibalen op de snelweg, boeren op het erf van politici.
Het is al jaren stiller, maar het probleem is nooit opgelost: de stikstofcrisis. In 2019 oordeelde de hoogste bestuursrechter dat de natuur niet verder mocht verslechteren en sindsdien is de crisis gegroeid en heeft zich verdiept. Nog altijd worden minder huizen gebouwd, minder wegen aangelegd, is de energietransitie ingewikkelder, staan boeren onder druk en gaat de natuur achteruit. Nu gaat het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA een nieuwe poging wagen om eruit te komen. ‘Stikstof’ is weer terug in het centrum van de aandacht.
Volgende week vrijdag, 26 juni, komt het kabinet met een compleet pakket aan nieuwe plannen, waarvan de eerste details inmiddels zijn uitgelekt. Dinsdag berichtte de NOS dat er rond twintig kwetsbare natuurgebieden een ‘strook’ komt van 1 kilometer waar minder stikstof mag worden uitgestoten, een variant die door een betrokkene aan NRC wordt bevestigd. Het gaat onder meer om de Peel en de Veluwe. Rond kleinere natuurgebieden komt een minder brede strook van 500 meter. Voor veel boeren in deze gebieden betekent het dat ze moeten verduurzamen, verhuizen of helemaal stoppen.
Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur wil niet uitweiden over de plannen, en zal pas volgende week duidelijkheid geven over het volledige pakket. Boerenbelangenorganisatie LTO spreekt van „proefballonnen” en „waanideeën” die soms nog niet eens besproken zijn. Betrokkenen die NRC sprak, zeggen dat in de komende week nog besluiten genomen moeten worden over ‘de samenhang’ in het pakket aan maatregelen. Deze donderdag komen boeren- en natuurorganisaties weer naar Den Haag om met minister Jaimi van Essen (Landbouw) te spreken.
Het dossier geldt in Den Haag als uiterst gevoelig en explosief. Uitgerekend een minderheidskabinet dat tot nu toe al grote moeite heeft om meerderheden te vinden, zeker voor pijnlijke maatregelen, moet dit slepende probleem lostrekken. Nu al probeert de oppositie met eigen plannen de druk op te voeren, boerenbelangenorganisaties doen dat ook. Het is aan de jonge, energieke minister, Jaimi van Essen, van D66 om iedereen mee te krijgen in het grote stikstofplan. Waar iedereen het over eens is: wachten is geen optie meer.
In de decennia na de Tweede Wereldoorlog is de uitstoot van ammoniak en stikstofdioxiden sterk toegenomen doordat er meer fossiele brandstoffen werden gebruikt en de veehouderij intensiever en grootschaliger werd. Eind jaren tachtig bereikte de uitstoot een hoogtepunt. Dat heeft ernstige gevolgen voor verschillende soorten planten en dieren en daarmee, uiteindelijk, voor de hele voedselketen. Op de Veluwe was de grond zo verzuurd, dat de poten van sommige jonge koolmezen braken. Veel dieren- en plantensoorten zijn in hoog tempo verdwenen.
Dit gebeurde in heel Europa en daarom riep de Europese Commissie landen op om natuurgebieden (Natura 2000) aan te wijzen die extra bescherming moesten krijgen. In Nederland zijn er nu 162, de regering is verplicht om ervoor te zorgen dat de natuur daar niet achteruitgaat. Er is sinds de jaren negentig veel verbeterd, maar nog altijd daalt te veel stikstof neer op kwetsbare natuur – van de binnenlandse afzet komt bijna driekwart volgens het Compendium van de Leefomgeving van de landbouw.
Nederland heeft op allerlei manieren geprobeerd om de economie draaiende te houden en tegelijkertijd te voldoen aan Europese natuurwetgeving. Belangrijk was een soort ‘uitsteltruc’, waarbij het Rijk ervoor zorgde dat boeren en bouwers vergunningen konden krijgen om hun werk te doen, en de overheid beloofde om de schade aan de natuur later te compenseren: het Programma Aanpak Stikstof (PAS).
De Raad van State vond dat niet deugen: op 29 mei 2019 oordeelde de hoogste bestuursrechter dat Nederland niet op die manier vergunningen mocht verlenen, omdat natuurherstel in gebieden die beschermd moesten worden te onzeker was. Zo begon de stikstofcrisis: vanaf dat moment kunnen veel moeilijker vergunningen worden verleend aan bouwbedrijven, ontwikkelaars en boeren en ligt een deel van de economie plat.
Dat effect werd nog versterkt door enkele aanvullende uitspraken van rechters, die het verlenen van vergunningen nog ingewikkelder hebben gemaakt. Belangenvereniging Bouwend Nederland becijferde vorig jaar dat tot 2030 de geplande bouw van 244.000 woningen niet kan doorgaan. Het gaat om ongeveer een derde van de gewenste nieuwbouwwoningen. Huizen en bouwprojecten die niet in de buurt van kwetsbare natuur liggen, kunnen vaak nog wel worden gebouwd.
Verschillende kabinetten zijn er niet in geslaagd een oplossing te vinden. Toen in 2022 minister Christianne van der Wal (VVD, in het laatste kabinet Rutte) een ‘stikstofkaart’ naar buiten bracht, waarin stond hoeveel stikstofreductie per gebied zou moeten worden gerealiseerd – veelal door boeren – begonnen grootschalige en soms gewelddadige boerenprotesten.
De afgelopen jaren protesteerden boeren regelmatig tegen het landbouwbeleid van verschillende kabinetten.
Het leidde ook tot oprichting én aanvankelijk succes van de BoerBurgerBeweging (BBB). De jonge partij leverde twee bewindslieden op het ministerie van Landbouw in het kabinet-Schoof, maar zij brachten oplossing van het probleem geen stap dichterbij. Ook omdat minister Femke Wiersma plannen die boeren zouden raken veelal blokkeerde of vertraagde.
En nu is er dus het nieuwe minderheidskabinet dat weer een poging waagt. Naast de zogenoemde ‘stikstofstroken’ rond beschermde natuurgebieden heeft het kabinet veel andere plannen. Grotendeels zijn die al aangekondigd in het regeerakkoord, maar zonder gedetailleerde uitwerking zijn er twee grote vraagtekens: hoe boeren en bedrijven worden geraakt én of het voldoende is om weer vergunningen te kunnen verlenen.
Wat het kabinet in elk geval wil: voor 2035 moet de landbouw 42 tot 46 procent minder stikstof uitstoten, terwijl de industrie en mobiliteit 50 procent moeten verminderen. Ook denkt de regering na over uitstootnormen per sector, vermoedelijk eerst voor koeien, en over normen voor het aantal dieren dat per hectare gehouden mag worden.
Boeren zouden bovendien moeten werken in een ‘gesloten kringloop’: alle mest van de eigen koeien wordt dan op eigen land uitgereden. Dat betekent voor veel boeren een pijnlijke keuze: of meer grond kopen (heel duur), of minder dieren houden (minder opbrengst). Ook de vrijwillige ‘uitkoopregelingen’ blijven bestaan, al bleek in het verleden dat die een veel minder gunstig effect op natuurherstel hadden dan gehoopt.
In het regeerakkoord stond ook al het voornemen om de ‘rekenkundige ondergrens’ te verhogen. Dit is een soort grens voor het aanvragen van een natuurvergunning: nu is die bijna nul, wat betekent dat vrijwel altijd moet worden aangetoond dat de natuur geen schade ondervindt van bouw- of boerenactiviteiten. Minister Wiersma wilde die in het vorige kabinet ook ophogen, maar dat lukte niet – de Raad van State noemde het plan „kwetsbaar” en risicovol, omdat onduidelijk was of de vergunningen stand zouden houden bij de rechter.
In het ergste geval zouden weer vergunningen worden verleend die later onrechtmatig blijken: precies dat gebeurde met het Programma Aanpak Stikstof, waardoor nu zo’n zeventienhonderd boeren buiten hun schuld illegaal werken.
Hoog je de grens op, dan kán dat betekenen dat weer extra stikstof uitgestoten kan worden. Om dat te voorkomen en de plannen juridisch steviger te maken, denkt het kabinet aan verschillende extra ‘sloten op de deur’ die rechters ervan moeten overtuigen dat natuurherstel er daadwerkelijk van komt. ‘Zomaar’ verhogen van de ‘rekenkundige ondergrens’ zonder juridische borging noemde de minister in de Tweede Kamer „ontijdig”, er zijn volgens hem nog veel hobbels te nemen.
Tientallen spandoeken in Westbroek, een veld vol boeren in Den Bosch, twaalf trekkers op een dorpsplein in Putten bij de Veluwe: wie goed kijkt ziet de onrust onder boeren alweer een tijdje smeulen. Dat komt omdat provincies zijn doorgegaan waar Den Haag de laatste jaren stil bleef. Utrecht, Noord-Brabant en Gelderland kwamen allemaal met eigen plannen om uit de stikstofimpasse te komen.
Dáár werd al concreet dat vooral boeren de pijn zullen voelen: in Westbroek bijvoorbeeld kregen meerdere boeren te horen dat hun bedrijf waarschijnlijk niet levensvatbaar is, terwijl alle agrariërs in Utrecht stevig moeten verduurzamen. Rond de Veluwe wil de provincie Gelderland dat boeren 60 procent minder stikstof gaan uitstoten ten opzichte van 2019 en zijn stikstofstroken gepland van 500 meter waar boeren en bedrijven straks hun activiteiten moeten afbouwen of anders inrichten.
Het kabinet, dat 20 miljard euro heeft uitgetrokken voor het stikstofplan, heeft de provincies nodig voor de uitvoering, maar moet die dan wel meekrijgen. Niet makkelijk, zeker omdat de meeste gedeputeerden die over stikstof gaan van de BBB zijn. Zo zei gedeputeerde Ans Mol (BBB) van Gelderland in De Gelderlander al dat ze niet meer wil meewerken als er bufferzones komen die breder zijn dan 500 meter. In dagblad De Limburger zei gedeputeerde Léon Faassen (BBB) dat hij bufferzones in zijn provincie „niet kan en wil uitleggen” aan boeren.
Premier Rob Jetten en SGP-fractievoorzitter Chris Stoffer voeren koeien op de boerderij van Erik en Corine van Essen.
En dan moet het minderheidskabinet ook in Den Haag nog steun zoeken. Premier Rob Jetten (D66) zei onlangs bij een bezoek aan een melkveebedrijf op de Veluwe dat hij mikt op een meerderheid van honderd zetels voor de plannen. Dat zou betekenen dat partijen op links én rechts meedoen, maar alle partijen hebben wensen en eisen en zullen die gebruiken om de minister onder druk te zetten.
Het zorgt allemaal voor extra druk op wat betrokkenen ‘een snelkookpan’ noemen waarin de laatste beslissingen moeten worden genomen. Boven alles wil het kabinet nieuwe boerenprotesten voorkomen. Nu al overleggen sommige boerenorganisaties over mogelijke nieuwe acties als het stikstofpakket van volgende week slecht valt bij hun achterban. Voorlopig wacht iedereen in spanning af tot volgende week vrijdag. Zoals LTO-voorzitter Ger Koopmans zei: „Het enige dat telt, is het pakket dat dan op tafel ligt.”