Terugblik theaterseizoen 25/26 Van haarscherpe komedies tot snijdende verhalen over verschillende vormen van geweld: het theaterseizoen kende, naast veel wisselvallig werk, veel moois om op terug te blikken. De recensenten kiezen hun meest geliefde voorstellingen, op het gebied van theater, cabaret, musical en dans.
Voorstelling ‘Teckel’, met Jatou Sumbunu.
Theaterseizoen 2026-2026 kende weer voldoende prachtige, diepzinnige, ontroerende en hilarische voorstellingen. Gelukkig maar, want tussen het aanbod zaten ook, meer dan in andere jaren, behoorlijk wat hele en halve missers. Daar hebben we het niet meer over.
Liever kijken we terug op een seizoen met onder meer veel ijzersterke monologen. Met als uitschieter Teckel, een überhaupt op alle gebieden – tekst, vormgeving, regie, spel, geluidsontwerp – vrijwel volmaakte voorstelling. Als publiek word je zachthandig bij de lurven gegrepen door actrice Jatou Sumbunu. In haar vertolking van een jonge vrouw die haar leven probeert vorm te geven na als kind langdurig seksueel geweld te hebben doorstaan, vindt Sumbunu steeds exact de juiste balans tussen lichtheid en ernst, lieve humor en pijn. Een personage dat je onmiddellijk in je hart sluit.
Sarah Janneh heeft in Brabo Leone de steun van een vierkoppige band, maar is wel als enige aan het woord. Deze alleenspraak met muzikanten leidt tot een wervelend theaterconcert waarin Janneh diep in haar ziel laat kijken. Zingend, vertellend en zingzeggend schetst de actrice het aangrijpende verhaal van haar stoere, Brabantse moeder en haar psychisch onbereikbare vader uit Sierra Leone, terwijl ze worstelt met zichzelf. Pijnlijk en wonderschoon tegelijk.
Soms is een voorstelling niet 100 procent geslaagd, maar zit er een monoloog in die op zichzelf een groot publiek verdient. Zoals Stalker, onderdeel van 3 x From Moscow + love van Dood Paard. In deze parabel over een gids in een dystopische stad maakt acteur Marien Jongewaard zo ongefilterd contact met zijn publiek (het woord ‘gevaarlijk’ dringt zich op) dat deze monoloog eerder aanvoelt als een riskante ontmoeting dan als toneel.
De mooiste monoloog afgelopen seizoen zat in Pride and Prejudice, van Theater Oostpool, gespeeld door Eelco Smits. Zonder opsmuk, gewoon, staande in een spotje, vertelde dit personage op zeldzaam kwetsbare toon over zijn angst om als oudere, homoseksuele man alleen door het leven te gaan, en de eenzaamheid en zelfverachting die dat in hem zou aanwakkeren. Iedereen in het publiek hield de adem in.
Jonge actrices imponeerden in monologen, zoals Sabine van Kuipers, die Sarah Kanes hermetische 4:48 Psychosis, in de regie van Erasmus Mackenna, bracht met een vanzelfsprekendheid en lichtheid die je deed vergeten hoe loodzwaar en ondoorgrondelijk die tekst in wezen is. Een nogal virtuoos staaltje acteren stond je ook te wachten in ‘Het incident’, door ITA, regie Zephyr Brüggen. Soepel, messcherp en met aanstekelijk spelplezier schakelde actrice June Yanez, zonder je een moment in verwarring te brengen, tussen minstens tien verschillende rollen.
‘Pride and Prejudice’ van Theater Oostpool.
In Katwijk, van Compagnie Red Yellow & Blue, is het actrice Raymonde de Kuyper die het je, in haar rol als boomer-moeder, onmogelijk maakt het gezicht in de plooi te houden. De plompe manier waarop zij er, zich van geen kwaad bewust, de ene na de andere tactloze opmerking uit floept: even pijnlijk als hilarisch.
Eigenlijk hoeven Peter Van den Eede en Willem de Wolf van De Hoe alleen maar zwijgend ergens naar te staan kijken, en je schiet al in de lach. In De Sitcomeback zweren ze de humor af, zeggen ze. De Wolf houdt een gloedvol pleidooi voor de ‘Rückkehr’ van de oprechtheid, en Van den Eede beweert dat hij niets liever zou willen dan dat mensen hem eindelijk eens serieus namen. Het levert, tegen wil en dank, supergrappig theater op.
Dat Jan-Paul Buijs een van de beste comedy-acteurs van het land is, is steevast te zien bij zijn eigen groep Circus Treurdier, maar in de regies van Michel Sluysmans bij Toneelgroep Maastricht gedijt hij ook. Zoals in Oom Wanja, waar hij er als de dokter met wapperende ledematen en op halfdronken toon een intens treurige monoloog over het leven uit perst, die pijnlijk grappig is.
Ook waren er voorstellingen die zo ontroerden, dat het moeite kostte de ogen droog te houden. Liefdesbrieven, door More Theater Producties bijvoorbeeld, prachtig sec gespeeld door Hans Croiset en Anne Wil Blankers. In deze regie van Mark Rietman keken de twee acteurs elkaar niet aan bij het voorlezen van brieven die hun personages elkaar hun leven lang schreven. Tot ze zich, aan het slot, eigenlijk al te laat, kort naar elkaar toe draaiden, elkaar aankeken, elkaars hand schampten. Kippenvel.
Ongemerkt sloeg de prachtige voorstelling Et cetera of Een begrepen kubieke meter van het heelal (mag die alsjeblieft hernomen worden?) met kracht naar binnen, ondanks (of misschien wel dankzij) de nuchtere, onsentimentele, soms ronduit grappige toon waarop acteurs Dinda Provily en Jurjen Zeelen, samen Collectief BrugMan, zich bogen over het thema rouw. Met behulp van een klein nagebouwd hoekje van een straat, en hoe de tijd er zijn sporen nalaat, tastte het duo gevoelig en scherpzinnig naar de betekenis van verlies.
En weer moet Teckel worden genoemd. Want als je het, oog in oog met de warmbloedige veerkracht van dit innemende personage, droog weet te houden, dan moet je van steen zijn.
Het is alweer zo’n tien jaar geleden dat #MeToo zich aandiende. In één weldadige veeg schoof de beweging allerlei vormen van machtsmisbruik, die voordien veel te vaak onder het tapijt waren weggemoffeld, in het volle licht. Ook in de theater- en filmsector. Verschillende toneelproducties richtten zich afgelopen seizoen op het onderwerp.
Zo was je in The imposter van Orkater, geregisseerd door Ada Ozdogan en geschreven door iona&rineke, getuige van een rechtszaak tegen een vrouwelijke filmregisseur, bij wie het er op de set weinig zachtzinnig aan toe ging. In The Actor van Oh Deer liet Florian Myjer een acteur reflecteren op de psychologische terreur die hij had ondergaan tijdens het werken met een manipulatieve toneelregisseur. In Hoge bomen, voor Bellevue Lunchtheater geregisseerd door Raygin Fullinck, liet schrijver Koen Caris een veroordeelde regisseur, na het uitzitten van zijn straf, opnieuw contact zoeken met de actrice die hij had verkracht. Zijn plan: een nieuwe voorstelling maken, waarin hij boete zou doen. Zijn slachtoffer mocht bepalen hoe die voorstelling eruit zou zien.
Florian Myjer in ‘The Actor’.
Het blijkt bijzonder ingewikkeld om een thema als machtsmisbruik op de toneelvloer te onderzoeken. Toneel opereert het best in het domein van de vragen en de ambivalentie; al te eenduidige oordelen of statements ontnemen de kunstvorm zijn dramatische kracht. Maar je wil als maker ook niet op zoek gaan naar de ambivalentie in fysiek of mentaal geweld. Je zou zo’n daad er nog mee goedpraten.
In alledrie de voorstellingen zochten de makers dan ook naar een vorm om het machtsmisbruik zelf onverdeeld te veroordelen, en in de mechanismen eromheen te zoeken naar wat zich minder eenduidig laat vastpakken. De neiging van slachtoffers, bijvoorbeeld, om zichzelf de schuld te geven, waarmee ze de giftige dynamiek in stand helpen houden, wat Myjer in The Actor onderzoekt. En de vraag, gesteld in Hoge bomen, in hoeverre een verkrachter in aanmerking mag komen voor vergeving, voor een tweede kans. Of door, zoals in The imposter gebeurt, uit te zoomen en te kijken in hoeverre gewelddadig gedrag van mensen in machtsposities voortvloeit uit de in de kern gewelddadige systemen waarin we allemaal opgroeien.
Interessante vragen, al werden ze niet steeds even bevredigend uitgediept. De voorstellingen gaven hoe dan ook een voorproefje van de relevantie die theatraal onderzoek kan hebben, voor meer inzicht in het ontstaan en gedijen van gewelddadige machtsdynamieken. In de repetitielokalen, en daarbuiten.
Leuk nieuws: er lopen in Nederland tientallen makers rond die kans maken op de Nobelprijs voor Theater, de officieuze aanduiding voor de International Ibsen Theater Award.
Die ging dit jaar naar Jaha Koo. En wat Koo zoveel beter maakt dan andere theatermakers in de Lage Landen is niet meteen te zeggen.Jaha Koo (1984) is een Zuid-Koreaanse theatermaker en componist die sinds 2023 is verbonden aan Theater Utrecht. Dat gezelschap maakte in maart trots melding van de onderscheiding, die de ‘de meest toonaangevende theaterprijs ter wereld’ werd genoemd. Grappig, want in Nederland kent niemand deze oeuvreprijs. Of ligt dat aan onze navelstaarderige sector?
Tot voorheen ging de prijs meestal naar grote namen uit het internationale circuit: Back to Back Theatre (2022), Taylor Mac (2020), Christoph Marthaler (2018), Forced Entertainment (2016), Peter Handke (2014), Heiner Goebbels (2012), Jon Fosse (2010), Ariane Mnouchkine (2009) en Peter Brook (2008). Een topzwaar lijstje: dan is iemand als Koo een welkome afwisseling. Er is wel een overeenkomst: ook Koo reist de internationale festivals af.
De meest recente voorstelling van Koo, die in 2024 in Oostenrijk in première ging, is Haribo Kimchi, die hij sindsdien slechts af en toe speelde in Nederland. Het is een lieve, charmante multimedia-voorstelling, die op lichtvoetige wijze onderwerpen als ontworteling, migratie en identiteit aanraakt. Koo staat op de vloer in een kraam waarin hij hapjes maakt voor twee gasten – uit het publiek naar voren gehaald. Hij vertelt over zijn vertrek uit Zuid-Korea, zijn reis naar Berlijn en verder naar Brussel, ondersteund door muziek en beelden op een videoscherm. Het gaat onder meer over de spanning die je opbouwt in je lichaam als je je land verlaat. Met Haribo-snoepjes kauwt hij zijn stress weg.
Nergens thuis zijn, je plek moeten zoeken, je afvragen wie je bent: Koo is een innemend verteller die een eigen draai weet te geven aan deze veelbesproken onderwerpen. Hopelijk gaat deze oeuvreprijs hem niet tot last zijn.
In het eerste seizoen, dat in juli 2024 opende, was er verbijstering over de ondoordachte keuzes van het fonds en het falende subsidiesysteem. Geslaagde makers werden buitenspel gezet. In seizoen 2 veranderde het droevig stemmende drama in een bittere rechtbankserie over zich onaantastbaar wanende instituten en de vermorzeling van de kleine man. De benadeelde theatermakers wonnen hun zaken in de rechtbank, maar zagen vervolgens het fonds stoïcijns volharden in de waan van het eigen gelijk. Seizoen 3 is in de maak.
Het was ook het seizoen van de hond op toneel. Althans: acteurs die honden speelden. Je zag acteren met de lol van een kinderspelletje. Zoals in Happy Valley, van Het zuid land, waarin een groep kinderen acteur Peter Vandemeulebroecke opdroeg om in de huid van een zwerfhond te kruipen. Luid jankend lag Vandemeulebroecke, op hun aanwijzingen, na wat gestrompel en gesnuffel, op de spelvloer te creperen.
In Landschap met radioactieve honden, door Bellevue Lunchtheater, regie Espen Hjort, vertoonden de personages – medewerkers in een laboratorium dat dierproeven uitvoerde – steeds meer hondentrekjes. Al jankend en blaffend kwamen de dieren, alsof ze zich als een parasiet in de mensen hadden genesteld, in deze droomachtige voorstelling in opstand.
In Over de hond, de snor en alles wat daar tussenin zit, door Maas theater en dans en Wunderbaum transformeerde een groep kinderen, uitgedost in harige kostuums, in een wilde roedel honden. Opgezweept door live slagwerk blaften, piepten en gromden de kinderen dat het een aard had, tot een mede-hond hen in het gareel commandeerde: „Zit!”, „Rol!”, „Blaf!”.
‘Brabo Leone’ met Sarah Janneh.
1 Teckel, door Bellevue Lunchtheater / Nina van TongerenOp lichte, veerkrachtige toon doet een jonge vrouw uit de doeken hoe zij haar leven probeert vorm te geven, nadat ze als kind langdurig slachtoffer was van seksueel geweld.
2 Happy Valley, door Het zuid landIs het beter kinderen af te schermen voor je eigen angsten, of radicaal eerlijk te zijn? Via een grimmig sprookje confronteert een groep kinderen je meedogenloos met je eigen lafheid.
3 Katwijk, door Compagnie Red Yellow & BlueHilarische sitcom, waarin een toondove boomer en haar millennial dochter hun best doen elkaar niet in de haren te vliegen tijdens een weekendje in een vakantiebungalow.
4 Brabo Leone, door Sarah Janneh/ NITESarah Janneh op zoek naar haar vader en op zoek naar zichzelf in een vlammend theaterconcert waarin de emoties hoog oplaaien.
5 De Grote Ricardo, door Orkater Nieuwkomers / Simme Wouters & Jasper StoopEen goochelaar tovert zichzelf de oceaan in en maakt daar kennis met een vergeetachtige meeuw en een gedesillusioneerde haai. Via deze parabel verkennen Wouters en Stoop op poëtische wijze de binnenwereld van een psychiatrische patiënt.
6 De Sitcomeback, door De HoeNa een reeks succesvolle komedies doet De Hoe hier een poging de humor af te zweren, en zich ‘werkelijk’ bloot te geven. Hoe harder ze dat proberen, hoe grappiger het wordt.
7 Family, door Louis JanssensEen vijfkoppige queercast vertelt over hun persoonlijke familiebanden, en hoe die hun leven hebben getekend. Over de noodzaak onderdeel te zijn van een (al dan niet gekozen) familie.
8 Et cetera of Een begrepen kubieke meter van het heelal, door Collectief BrugManDoor te laten zien hoe de tijd verstrijkt op een liefdevol nagebouwd stukje stoep, proberen Dinda Provily en Jurjen Zeelen grip te krijgen op vergankelijkheid, en de dood van een geliefde.
9 Millennial I Vrede, door Theater OostpoolEen groep welgestelde millennials probeert zich vanuit een villa op Ibiza te verhouden tot het onrecht in de wereld. Activistische kunst maken? Het leger in? Of toch liever nog even stilstaan bij de nuances?
10 Liefdesbrieven, door More Theater ProductiesEen man en een vrouw schrijven elkaar een leven lang brieven. In handen van topacteurs Hans Croiset en Anne Wil Blankers vormt het stuk een ontroerend portret van een levenslange intieme, platonische liefde.
Shira Keller en Ron Rijghard
1 Micha Wertheim – Micha Wertheim voor IedereenMeesterlijke voorstelling over engagement in een bestaan dat erg duister kan zijn. Wertheim vraagt zichzelf af: hoe kan je het licht blijven zien, zonder uit het oog te verliezen welke schaduwen de mens over de wereld werpt?
2 Wim Helsen – Welkom OngemakSpannende, fraai geconstrueerde voorstelling waarin Helsen je lang het gevoel geeft dat je bíjna wat belangrijks te weten komt. Want waarom lukte het de lethargisch en nogal neerslachtig klinkende Helsen niet om uit bed te komen?
3 Louise Korthals – Korthals in StukkenHeerlijke en muzikale voorstelling waarin Korthals probeert alle moeders te emanciperen. Erg geschikt voor diegene die denkt dat cabaretmuziek altijd hetzelfde (akoestische gitaar/piano) liedje is.
4 Merijn Scholten – LemmingWie is momenteel onze herder, vraagt Scholten zich af in een flitsende voorstelling vol leuk acteerwerk. De types die hij opvoert – coaches, valse profeten uit het broeinest van de manosphere, en ijdele muzikanten – zijn het in elk geval niet.
5 Ronald Goedemondt – Mijn Lieve Achterdocht
In Goedemondts negende voorstelling blijkt: geen cabaretier in Nederland beheerst zijn stem zoals hij dat kan. Dwingend en komisch spuwt hij zijn worstelingen over een permanent ongemakkelijk en argwanend bestaan.
Jelle Brumsen
1 Aletta de musical van Theater Oostpool en TEC EntertainmentHet levensverhaal van de eerste Nederlandse vrouwelijke arts wordt met vuur op het toneel gebracht. Aletta is toegankelijk met een kleurrijke enscenering én heeft diepgang dankzij teksten van Nathan Vecht en Maud Wiemeijer.
2 Foxtrot van MediaLane TheaterEen spetterende ‘remake’ van de jaren-70-musical. De muziek van Harry Bannink schittert, naast groots opgezette dansscènes. (Nog te zien t/m 26 juli)
3. Tick, tick, boom van OpusOneDeze musical zoomt in op een worstelende componist – steeds dichterbij, tot close-up. In mooi intieme nummers floreren de acteurs, aangevoerd door Milan van Waardenburg. (Nog te zien: 30 juli t/m 29 augustus)
4. Stoornis of my life van MORE Theater ProductiesTheatermaker Alex Klaasen maakt zijn musicaldebuut met een even gevoelige als humoristische voorstelling over op een alternatieve manier naar de wereld kijken en anders zijn, mét een knipoog naar het genre.
5. Doe Maar van Medialane Theater
Met de muziek van Doe Maar duiken we zo de eighties in, in een bruisende productie vol vaart. Tussen de wietdampen en kruisraketprotesten krijgt ook persoonlijk drama een subtiele plek. (Nog te zien t/m 11 juli)
Elisabeth Oosterling
1 Kid in a Candy Shop van NDT/Jan Martens Martens combineert danshistorisch bewustzijn met een sterke conceptuele greep op uiteenlopend passenmateriaal. Balanchine, Cunningham, Childs versmelten moeiteloos met vogue en house. Met herkenbare ankerpunten, herhalingen van fragmenten ordent hij de overdonderende bewegingstsunami.
2 Zō van NDT/Ohad NaharinNiet moeilijk te raden wat de olifant in de kamer is in Naharins oproep om te luisteren, ook als je elkaars taal niet spreekt. De NDT-dansers maken wegkijken onmogelijk met een overweldigende uitvoering van de brute elegantie van Naharins gaga-stijl.
3 Kontakthof Echoes of ‘78 van Pina Bausch/Meryl TankardDe uitvoering van de iconische voorstelling door een aantal oorspronkelijke castleden is ontroerend, juist ook door degenen die nu ontbreken. Hun beeltenis is wel aanwezig, dankzij destijds opgenomen videobeeld.
4 Radio Vinci Park van François Chaignaud/Théo MercierDe veelzijdige paradijsvogel Chaignaud zoekt zingend en dansend de confrontatie met een omineus roerloze motorrijder. Het is een vervreemdende verleidingsdans van mens en machine waarbij het afstoten en vastklampen veel weg heeft van een ongezonde relatie.
5 Please hold my hand van Compagnie Tiuri Choreograaf Jordy Dik bewijst dat inclusief danstheater het ‘participatiehoekje’ ontgroeid is. De vier danseressen, van wie twee met het syndroom van Down, hebben ieder hun individuele expressieve kracht. Gewoon een goeie voorstelling.
Francine van der Wiel