Misschien wel het fijnste van de wetenschap: dat die ons in staat stelt om de dingen bij de juiste naam te noemen. De astronoom die zegt: dit is een maan, en dat daar is een planeet. De bioloog die aanwijst: dit is een konijn, dat is een haas. Ja, ze lijken op elkaar en behoren allebei tot de orde der haasachtigen. Maar het zijn toch echt twee verschillende diersoorten, en beide zijn het beschermen waard.
Ook als politiek filosoof zie ik het als mijn taak om beestjes bij de naam te noemen, alleen kijk ik niet naar natuurverschijnselen maar naar politieke fenomenen en waarden. Dit zijn mensenrechten, dat zijn verkiezingen. Dit is vrijheid, dat is gelijkheid. Dit is de rechtsstaat, dat is de democratie. Ja, die laatste twee zie je in de regel altijd samen en dan spreken we van een ‘democratische rechtsstaat’. Toch zijn het echt twee verschillende dingen.
Democratie is het principe dat het volk zichzelf bestuurt; het idee van de rechtsstaat is dat de macht van de overheid wordt begrensd door wetten. De democratie vormt het domein waar politiek conflict wordt uitgevochten; de rechtsstaat markeert juist het gebied van alles waarover we het redelijkerwijs met elkaar eens zouden moeten zijn. De intellectuele zaadjes voor de democratie liggen in het oude Griekenland; het rechtsstaatdenken is meer geïnspireerd door de Verlichting en de Franse Revolutie. Vandaag de dag proberen we beide idealen met elkaar te combineren, maar vaak trekken ze alle twee in een andere richting; onvermijdelijk wringt het van tijd tot tijd.
Leuk verhaal voor de fijnproevers, zegt columnist Kustaw Bessems in een boeiende column in de Volkskrant afgelopen zaterdag. Maar volgens hem moesten we er maar eens mee stoppen om het zo te vertellen. Populisten en extremisten zijn momenteel bezig met een keiharde campagne om de democratie te verkopen als „de wil van de meerderheid, punt”. De rechtsstaat framen ze als een ondemocratisch onding dat slechts de volkswil in de weg zit. Intellectuele scherpslijpers die tegen die achtergrond maar blijven verkondigen dat democratie en rechtsstaat twee verschillende dingen zijn die onvermijdelijk met elkaar wringen, spelen ongewild de vijanden van de rechtsstaat in de kaart. Laten we het woord ‘democratie’ op hen terugveroveren, stelt Bessems, en uitleggen dat vrije pers en kennisvorming, onafhankelijke rechters en het demonstratierecht – kernelementen van de rechtsstaat, jawel – juist onmisbaar zijn voor democratisch bestuur.
Dit voorstel zet me aan het denken. Het klinkt me best aannemelijk in de oren dat de meeste mensen meer voelen bij het woord ‘democratie’ dan bij ‘rechtsstaat’ en dat het daarom puur pragmatisch gezien slimmer zou zijn om de verdedigingsstrijd voor de democratische rechtsstaat onder de vlag van de democratie te voeren. Mensen vinden konijnen schattiger dan hazen; prima om een konijntje op de poster te zetten van de steuncampagne voor bedreigde haasachtigen.
Maar hoe overtuigend is het verhaal dat het de democratie is die vereist dat we de rechtsstaat hooghouden? Hoe eerlijk zou het zijn om dat te beweren? Als we het hebben over rechtsstaatelementen als de vrijheid van meningsuiting, het demonstratierecht, en vrije media en wetenschap, kun je inderdaad zeggen: die zaken zijn essentieel voor mensen om hun eigen politieke mening te vormen en die te laten horen in het democratisch proces.
Maar hoe zit het met internationale vluchtelingenverdragen? Het recht op abortus? Het homohuwelijk? Natuurbeschermingswetten? Je zou het allemaal rechtsstatelijke verworvenheden kunnen noemen, maar het lijkt me lastig om nou te beargumenteren dat het noodzakelijke voorwaarden zijn voor democratisch bestuur.
Uiteindelijk zie ik maar twee opties. Ofwel we omarmen een minimalistische opvatting van de rechtsstaat die overtuigend kan worden gepresenteerd als onmisbaar onderdeel van de democratie, en onder die laatste leus gaan we de strijd aan. Ofewel we incorporeren alle wetten die de mensen ooit een stukje vrijer of gelijker hebben gemaakt in ons rechtsstaatideaal en erkennen dat de rechtsstaat nou eenmaal een ander beestje is dan de democratie. Maar niet minder het beschermen waard.