Kavli-prijs Amina Helmi is een van de winnaars van de Kavli-prijs, voor haar onderzoek naar de overblijfselen van door de Melkweg opgeslokte sterrenstelsels. „Als ik eraan terugdenk, krijg ik nog steeds kippenvel.”
Sterrenkundige Amina Helmi
Sterrenkundige Amina Helmi is dit jaar een van de winnaars van de Kavli-prijs, de prestigieuze Noorse onderscheiding voor astrofysica, nanowetenschap en neurowetenschap. Helmi krijgt de onderscheiding voor het aantonen dat de Melkweg ooit kleinere sterrenstelsels heeft opgeslokt. Helmi, hoogleraar aan het Kapteyn Astronomisch Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), deelt de prijs van één miljoen dollar met Vasily Belokurov (University of Cambridge) en Rodrigo Ibata (Université de Strasbourg).
De Kavli-prijs, vernoemd naar de Amerikaans-Noorse wetenschapper Fred Kavli, wordt sinds 2008 elk jaar uitgereikt door het Kavli-comité. En opvallend: tien van de 73 laureaten wonnen later een Nobelprijs. „Dat wist ik!”, zegt Helmi lachend aan de telefoon. „Maar voor sterrenkundigen is dit dé prijs. Voor mij is dit het hoogste.”
De Argentijnse Helmi (in 1970 geboren in Bahia Blanca, Nederlandse moeder, Egyptische vader) ontdekte in de buitenste lagen van het Melkwegstelsel het overblijfsel van een dwergsterrenstelsel dat miljarden jaren geleden werd opgeslokt door de Melkweg, dat naar haar werd vernoemd: de Helmi-stroom. Daarmee veranderde ze de manier waarop er naar de Melkweg werd gekeken: niet een al miljarden jaren onveranderd spiraalstelsel, maar een slokop die andere stelsels naar zich toe trok en in zich opnam. De fossiele sporen daarvan zijn de bewijzen dat zulke botsingen plaatsvonden op kosmische schaal. Met haar medewinnaars heeft Helmi „ons begrip over hoe enorme sterrenstelsels zich vormden fundamenteel veranderd”, zo schrijft de Kavli-jury op haar website.
„Als ik terugdenk aan dat moment, krijg ik nog steeds kippenvel”, zegt Helmi over haar ontdekking dat een ander sterrenstelsel, Gaia-Enceladus, ooit samensmolt met de Melkweg. In de data die ESA-sonde Gaia had verzameld over alle zichtbare sterren in ons stelsel, bleek dat enkele tienduizenden sterren zich op een vreemde manier bewogen: in tegengestelde richting van de meeste andere honderden miljarden sterren, waaronder de zon. Helmi en haar team gebruikten computersimulaties om te begrijpen hoe sterren zich zouden gedragen na een fusie van twee stelsels, en die kwamen overeen met wat ze observeerden.
Bovendien bleken ze een andere chemische samenstelling te hebben dan de sterren die in ons eigen stelsel werden gevormd. „Ik vind het nog steeds ongelooflijk dat ik dat met mijn team heb kunnen ontrafelen. Iets dat tien miljard jaar geleden is gebeurd – nog voordat de aarde, de zon en de meerderheid van de sterren die je kunt zien bestonden. Dat maakt het enorm bijzonder. Het leuke is, we zitten midden tussen die specifieke sterren. Je kunt ze niet met het blote oog zien, maar met een kleine telescoop al wel.”
De Gaia-sonde is in maart vorig jaar uitgeschakeld – Helmi vertelt hoe ze op de melodie van Celine Dion’s Titanic-tranentrekker ‘My Heart Will Go On’ een afscheidslied zongen waar ze het niet droog bij hield – maar niet alle data die het heeft verzameld is al vrijgegeven. In december komt nog een batch, en over een jaar of vier komen alle gegevens vrij. „Samen met de observaties van de 4MOST, een nieuw instrument op een telescoop in Chili waarmee we de chemische samenstelling van de halo rond de Melkweg in kaart kunnen brengen, hopen we nog veel verder terug te kunnen kijken. Nog verder dan tien miljard jaar terug, naar de prille jeugd van de Melkweg. We weten eigenlijk helemaal niet hoe de eerste sterren zijn ontstaan, dat hopen we te kunnen zien. Of we de overblijfselen vinden van die eerste generatie sterren, dat verwacht ik niet, maar hopelijk wel van de tweede generatie. De eerste data uit Chili zien er super uit, ik verwacht heel mooie dingen.”
Volgens Helmi is deze prijs een erkenning voor de „galactische archeologie”, zoals ze het noemt. „Toen we hier mee begonnen was die term nog totaal onbekend. Nu zijn we een beetje de senioren van het werkveld, en zien we op congressen en conferenties heel veel jonge mensen die ermee bezig zijn. Zo’n prijs helpt enorm, het is erkenning voor het hele vakgebied.”
En wat ze gaat doen met het prijzengeld? „Ik weet nog niet hoe, maar ik wil graag op de een of andere manier meiden in minder kansrijke landen die ervan dromen om sterrenkundige te worden helpen.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin