Zwitserland stemt zondag over een voorstel van radicaal-rechts om het aantal inwoners niet boven de tien miljoen te laten uitkomen. Deze rem op toekomstige immigratie treft niet alleen asielzoekers, maar vooral werknemers uit EU-lidstaten.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking. Hij woont in Berlijn.
De Zwitserse bankier Thomas Matter (60) verdiende in New York en Londen een groot deel van zijn vermogen, dat op 245 miljoen euro (225 miljoen Zwitserse frank) wordt geschat. Het buitenland heeft hem tot patriot gemaakt, zegt hij in de Neue Zürcher Zeitung. Hij heeft heimwee naar het overzichtelijke Zwitserland van de jaren tachtig, de periode voor hij naar het buitenland vertrok om rijk te worden.
Nu rijdt Matter namens de radicaal-rechtse Schweizerische Volkspartei (SVP) in zijn Aston Martin door Zwitserland om campagne te voeren voor beperking van immigratie. Zondag stemmen de Zwitsers in een referendum over een SVP-voorstel om het aantal inwoners, nu 9,1 miljoen, nooit meer dan tien miljoen te laten bedragen.
Veel tijd is er niet. Als de bevolkingsgroei door immigratie aanhoudt, wordt de tien miljoenste inwoner al in 2040 verwacht. ‘Dit is de laatste kans om te bewaren waar wij zo van houden, onze Heimat’, zei Matter onlangs op een bijeenkomst in Zürich.
Als het voorstel wordt aangenomen, is Zwitserland het eerste land ter wereld dat zijn bevolkingscijfer aan een grondwettelijke beperking onderwerpt. Alle Zwitserse instituties zijn tegen: de regering, het parlement, de kantons, de vakbonden, de werkgevers en de universiteiten. In de peilingen heeft ‘nee’ een krappe voorsprong genomen, maar de verschillen zijn zo klein dat het zondag spannend wordt.
Dankzij een florerende economie is de Zwitserse bevolking de afgelopen decennia met een kwart gegroeid. Hoewel de SVP voortdurend tegen asielzoekers fulmineert, vormt asielmigratie slechts 8 procent van de totale migratie. De bevolkingsaanwas kwam vooral tot stand door een sterke toestroom van werknemers.
Zwitserland heeft ‘droommigranten’, schreef de Neue Zürcher Zeitung. Er wonen goed opgeleide professionals uit Duitsland, Italië en andere EU-landen, die voor banken, verzekeraars of farmaceutische bedrijven werken. En er zijn lager opgeleide werknemers uit Bulgarije, Polen of Roemenië, die het onmisbare werk doen waar Zwitsers zelf geen zin meer in hebben: in de bouw, de gastronomie of de schoonmaak.
Maar er zijn simpelweg te veel vreemdelingen, vinden veel Zwitsers. Daardoor zitten de treinen vol en zijn de wegen verstopt. In de steden is woonruimte zo duur geworden dat alleen expats de prijzen kunnen betalen. Als gevolg daarvan wijken Zwitserse stedelingen uit naar de omliggende regio’s, die steeds meer worden volgebouwd.
Een denktank becijferde dat Zwitserland inmiddels dichter bevolkt is dan Nederland, als de onbebouwbare bergen en meren buiten beschouwing worden gelaten. Voor het ongenoegen hierover hebben de Zwitsers zelfs een woord: dichtheidsstress.
Het initiatief van de SVP appelleert niet alleen aan anti-immigratiesentiment, maar ook aan kritiek op een economisch model dat groei boven alles stelt, ten koste van natuur en leefbaarheid.
De beeldtaal van de campagne past daar goed bij: een (wit) gezin in een grazige alpenweide, omgeven door geiten en een koe, tegen de achtergrond van de besneeuwde bergtoppen. Het land van het 19de eeuwse, fictieve weesmeisje Heidi mag niet worden volgestort met beton. De SVP noemt haar voorstel dan ook het ‘duurzaamheidsinitiatief’.
De tegenstanders werpen vooral economische argumenten in de strijd. Zij spreken van het ‘chaosinitiatief’. Zwitserland komt nu al vakmensen tekort, zeggen werkgevers, en dat zal alleen maar erger worden. Nog belangrijker is de verhouding met de Europese Unie. In ruil voor toegang tot de interne Europese markt mogen werknemers uit EU-lidstaten zich vrij in Zwitserland vestigen, hetgeen de bevolkingsgroei sterk heeft aangejaagd.
Als de grens van tien miljoen inwoners duurzaam wordt overschreden, zo staat in het referendumvoorstel, moet Zwitserland een einde maken aan het vrije verkeer van EU-werknemers. Maar in dat geval vervalt ook de vrije toegang van Zwitserland tot de interne Europese markt. Hierdoor zal het bruto binnenlands product op termijn 5 tot 7 procent lager uitvallen, schatten denktanks.
SVP-voorman Thomas Aeschi gelooft niet dat de gevolgen zo stevig zullen uitpakken. In onderhandelingen met de EU heeft Zwitserland een paar sterke troeven, zegt hij in de Neue Zürcher Zeitung.
Het kan de 400 duizend pendelaars uit EU-lidstaten de toegang ontzeggen. De tol voor vrachtwagens kan worden verhoogd van 300 naar 1.000 Zwitserse frank (van 326 naar 1.085 euro), waardoor zij uitwijken naar Oostenrijk en Frankrijk en het verkeer rond de Brenner en de Mont Blanc verstopt zal raken. ‘We moeten een keertje tegen de EU opstaan, ons mannetje staan en zeggen: zo gaat het niet langer’, aldus Aeschi.
Veel Zwitsers beseffen niet hoeveel ze economisch te danken hebben aan de Zwitserse integratie in de Europese markt, zegt historicus Thomas Maissen in de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Ze zien zichzelf als de trotse nazaten van de 14de eeuwse volksheld Willem Tell, die eeuwenlang neutraal zijn gebleven en hun eigen boontjes hebben gedopt, aldus Maissen.
Daarnaast is het de vraag hoe zwaar economische argumenten wegen. De volksraadpleging van zondag wordt vergeleken met het Brexit-referendum van 2016. Ook toen ging het om economische rationaliteit versus Heimat-gevoel.
‘Als alles steeds meer wordt, is Zwitserland niet meer hoe we het vroeger kenden’, zegt Beat Odermatt in het Duitse weekblad Der Spiegel. Hij drijft een boerderij met gastenkamers en ontvangt mensen uit de hele wereld. ‘Wij zijn open tegenover de wereld, maar Zwitserland is te vol geworden’, zegt hij.
Misschien moet de economische schade van een ‘Zwexit’ op de koop worden toegenomen, oppert zijn vrouw Elisabeth: ‘Moeten we altijd maar groeien? Waarom zijn we niet een keer tevreden met wat we hebben?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant