nieuwsbriefBroncode
Broncode De Europese Commissie presenteerde een veelomvattend pakket maatregelen dat de EU digitaal soevereiner moet maken. Daarin zat ook een opensourcestrategie, vol warme woorden. Maar zit er ook geld en dwang achter? En hoe zit het met uitbuiting van vrijwilligers in de opensourcewereld?
De Duitse minister van Digitale Infrastructuur, Karsten Wildberger (midden), op de European Digital Sovereignty Summit in Berlijn eind vorig jaar.
Opensourceprogrammeurs zijn als spinnende katten die jaren niet gekroeld zijn, maar nu wel even lekker onder hun kin worden gekriebeld. De knuffelaars zijn ambtenaren uit Brussel.
Zelden hoorde ik zoveel positieve reacties op een voorstel van de Europese Commissie. Die presenteerde op 3 juni het enorme European Technological Sovereignty Package. Dat bevat een aparte paragraaf over opensourcesoftware. Software waarvan de broncode openbaar is en die beschikbaar wordt gemaakt onder licenties die het mogelijk maken het te gebruiken, aanpassen en te delen.
Je leest hier een artikelversie van onze nieuwsbrief NRC Broncode. Wekelijks schrijven wij over technologische ontwikkelingen die op de redactievloer tot opwinding leiden. Inschrijven (voor Plus-abonnees) doe je hier:
Inschrijven voor NRC Broncode
Die opensourcestrategie staat vol met de juiste woorden, stellen mensen die actief zijn in die sector tevreden vast. Samengevat: opensource gebruiken is strategisch slim voor de EU. Het is een manier om technologie te ontwikkelen gebaseerd op samenwerking, transparantie, hergebruik en interoperabiliteit, zodat verschillende systemen samen kunnen werken. Daar zouden we dus veel meer gebruik van moeten maken.
Denk daarbij: het is niet haalbaar en misschien ook niet wenselijk dat er binnen een paar jaar een Europese ‘hyperscaler’ a la Amazon of Microsoft ontstaat. We kunnen wel zorgen voor digitale bouwblokken die goed op elkaar aansluiten.
Nog een paar fun facts waarmee wordt gestrooid in de strategie voor ik van het zoet naar het zuur ga: Europa heeft meer dan drie miljoen mensen die bijdragen aan opensource. „Zij leveren digitale oplossingen, gemaakt in Europa, voor Europa en gebaseerd op Europese principes en waarden”, schrijft de Commissie. Europa is ‘de geboorteplaats van (opensource besturingssysteem) Linux’. Mastodon wordt ook genoemd. Een sociaalmedium dat de Europese Commissie zelf ook gebruikt.
Nu is opensource natuurlijk niet synoniem aan ‘Europees’. Het is juist heel internationaal en doet niet aan landsgrenzen. Ik ontmoette vorig jaar een opensourceprogrammeur op een conferentie in Duitsland. Hij kreeg heel veel vragen van Russische programmeurs. Die gebruikten de software waaraan hij werkte namelijk in hun kerncentrale. Veel ‘gesloten’ software konden ze niet gebruiken door internationale sancties.
Een kniesoor die daar op let, het gaat om de denkrichting en die is duidelijk. Belangrijker is de vraag of Brussel ook echt gaat investeren. Wordt er structureel vraag gecreëerd waardoor bedrijven die op opensource bouwen, kunnen groeien? Europese landen maken jaarlijks ongeveer 264 miljard euro (bron: EC) over naar Amerika voor techdiensten. Als een fractie daarvan naar opensourceontwikkeling zou gaan, maakt dat al veel verschil.
Maar harde bedragen en dwang zie ik nog niet. Wellicht in de volgende zevenjaarsbegroting van de EU. Daarover moet nog worden onderhandeld. Mede daardoor viel de reactie van de ceo van het Duitse opensourcebedrijf NextCloud me op. Frank Karlitschek waarschuwt voor herhaling van ‘de situatie van na de motie-Vendrik in Nederland.’ Daarin stonden de juiste woorden, maar hij was uiteindelijk niet effectief, schreef hij. „En het land is nog steeds afhankelijk van Microsoft.”
De motie van GroenLinks-Kamerlid Kees Vendrik uit 2002 is bondig en hier te vinden. Een citaat: „verzoekt voorts de regering ervoor te zorgen dat in 2006 alle door de publieke sector gebruikte software aan open standaarden voldoet.” Econoom Vendrik is tegenwoordig voorzitter van het Nationaal Klimaat Platform. Hij is al vijftien jaar niet meer betrokken bij debatten over het gebruik van opensource en softwareaanbestedingen, waarschuwt hij als ik hem bel. „Maar wat ik van een afstand zie is dat het vandaag de dag nog steeds actueel is.”
Het koste destijds moeite om voldoende steun voor de motie te krijgen, vertelt hij. En daarna moesten de betrokken Kamerleden (ook van andere partijen) er ‘voortdurend achteraan’. Bij overheidsinstellingen was het voortdurende argument (om geen opensource in te kopen) ‘bedrijfszekerheid’. „Als in: ik wil een softwarepakket kopen van een partij die er overmorgen ook nog is en die de support kan organiseren. Dat organisatiebelang snap ik. Ons punt was nu juist: met aanbestedingsbeleid moet je dat zien te doorbreken. Versterk de Europese creatieve industrie. Zodat bedrijven zich kunnen ontwikkelen tot de leveranciers van morgen. Anders kom je er nooit uit en bevestig je de monopolies van dat moment.”
Het tweede doel was het versterken van de positie van de overheid in onderhandelingen. „Je moet als overheid goed snappen hoe software werkt en wat die doet. Om niet afhankelijk te worden van onderhoudscontracten.”
Tegenwoordig houdt hij zich bezig met de energietransitie en duurzaamheid. En hij verbaast zich erover dat wat daar (en bij defensie) heel vanzelfsprekend is, namelijk dat de marktmacht van de overheid wordt gebruikt, in de softwareindustrie nog steeds niet lukt.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Dat alles had ik in mijn achterhoofd toen ik de chief technology officer van Mastodon ontmoette, de Fransman Renaul Chaput. Mastodon, u weet wel, het al tien jaar bestaande netwerk van servers voor microblogging. Een alternatief sociaal netwerk van 42.000 servers die met elkaar samenwerken dankzij een protocol dat is gemaakt door een Duitse tiener met Russische wortels. Hoe Europees wil je het hebben?
Chaput was in Nederland voor de PublicSpaces-conferentie. Ik sprak hem omdat ik een eigen socialemediaserver voor NRC wil opzetten. Op basis van opensourcesoftware. Ik weet alleen nog niet exact welke.
Het was een leerzaam gesprek. Niet in de laatste plaats omdat tot me doordrong hoe enorm de inspanning is om zo’n alternatief sociaal netwerk te bouwen. En hoe ongelofelijk veel manuren van vrijwilligers daarin zitten. Chaput heeft een waslijst aan technische wensen en ideeën. En amper budget. Toen hij in 2022 actief werd binnen de Mastodon-gemeenschap deed bedenker Eugen Rochko nog heel veel zelf en vanuit zijn slaapkamer in het huis van zijn ouders, vertelt Chaput.
Hij begon zelf als vrijwilliger bij Mastodon, maar staat inmiddels op de loonlijst. En probeert sindsdien te professionaliseren. Dat betekent dat hij mensen ook fatsoenlijk wil kunnen betalen. „Dit is complex werk, waarvoor we goede ingenieurs inhuren. Voor grotere projecten hebben mensen zes tot twaalf maanden nodig om het zich echt eigen te maken. Die wil je fulltime kunnen inzetten.”
Hij schetst het spanningsveld, waarbij hij zijn respect voor vrijwilligers benadrukt, die in de regel naast een betaalde baan bijdragen aan opensourceprojecten. Dat maakt dat ze hun tijd en aandacht moeten verdelen en dat maakt ze minder betrouwbaar en moeilijker om in te plannen. „Dat zorgt voor veel druk op ze en het is niet eerlijk en niet respectvol.”
En dat terwijl in het bedrijfsleven heel veel gebruik wordt gemaakt van de digitale bouwstenen die worden aangeleverd vanuit de opensourcegemeenschap. Ook bedrijven als Google en Amazon gebruiken in de basis opensourcesoftware die gratis beschikbaar is. Om daar vervolgens hun eigen diensten bovenop te bouwen en daar veel mee te verdienen.
„Ik begin daar ethische problemen mee te krijgen. In feite worden opensourceontwikkelaars uitgebuit.” En aangezien Chaput het kapitalistische systeem niet een twee drie ziet veranderen, pleit hij voor meebewegen. „En dat betekent dat je mensen die aan opensourceprojecten werken daar gewoon goed voor moet betalen.”