Vertrouwen moet de overheid gegund worden, maar betrouwbaarheid heeft zij zelf in de hand, betogen Corine Hoppenbrouwers en Guido Rijnja – help burgers hun eigen rol te pakken.
Wie elke vier jaar nieuwe beloften etaleert, voortdurend schaars geld en ruimte verdeelt en met lekenbestuurders aan de slag gaat, ontmoet wantrouwen. Gelukkig maar, want zonder gezond wantrouwen krijgt een overheid trekken van een dictatuur. De Edelman Trust Barometer 2026 bevestigt sinds de eeuwwisseling met jaarlijks onderzoek in 28 landen dat het vertrouwen in overheden aanhoudend onder druk staat. De steeds verdere daling wordt vooral geweten aan het terugtrekken in ‘het eigen wereldje’, veelal door een opeenstapeling van crises en negatieve gebeurtenissen zoals de coronapandemie, oorlogen, geopolitieke spanningen, economische onzekerheid, migratie en energieproblemen.
Hoewel veel van deze ontwikkelingen buiten de directe invloedssfeer van overheden liggen, blijkt de overheid volgens de onderzoekers een gemakkelijke zondebok waarop teleurstelling, frustratie en zorgen kunnen worden geprojecteerd. Maar pas op, leert het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van het Sociaal en Cultureel Planbureau: burgers zoeken mogelijk minder vertrouwen bij instituties en meer bij elkaar.
Over de auteur(s)
Corine Hoppenbrouwers en Guido Rijnja schreven in 2025 op basis van hun ervaringen en inzichten als communicatieadviseur en opleider Overheidscommunicatie voor professionals.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het versterken van de communicatie tussen burgers lonkt als een interessantere opgave dan het hameren op meer openheid vanuit bestuurshuizen. De opmars van burgerpanels en coöperaties bekrachtigt deze trend. Trek als bestuurder en ambtenaar dus niet zelf een te grote broek aan, maar help burgers om contact met elkaar te maken en om niet alleen hun eigen verhaal te doen. Help vooral om verlangens te koppelen aan wat in het algemeen belang nodig wordt geacht – en waartoe soms met wetgeving een democratisch besluit is genomen. Sociale media en platforms bieden kanalen en roeptoeters om anderen te informeren, maar bij lastige kwesties in je buurt of stad volstaat eenrichtingsverkeer niet.
Anders dan Hans Siepel onlangs in de Volkskrant stelde, namelijk dat de vertrouwenscrisis tussen burger en overheid vooral het gevolg is van een jarenlange verschuiving van neutrale voorlichting naar de zorg voor reputatie, laat de praktijk zien hoe ministeries, publieke dienstverleners en gemeenten burgers helpen elkaar en de overheid eerder te bereiken om samen problemen op te lossen. Overheidscommunicatie is dan niet: beter uitleggen, maar beter samenwerken.
Radicale openheid en transparantie, zoals door Siepel bepleit, miskent het onvermogen van de overheid om het iedereen naar de zin te maken. Het mobieltjesverbod in het onderwijs is een voorbeeld waar door goed te luisteren naar scholen, ouders én leerlingen een gedeelde zorg over de impact van telefoons in de klas volstond om zonder een wet tot afspraken te komen. Een ‘dringend advies’ bleek voldoende.
Natuurlijk is bekend dat veel mensen zich bij teleurstelling en ongemak terugtrekken in eigen bubbels en de gevolgen voor eigen gezin of portemonnee vooropstellen. Maar het is ook bekend dat mensen – op soevereinen na – bij opgaven die groter zijn dan zijzelf welwillend staan tegenover organisaties die groter zijn dan zijzelf.
De basale welwillendheid tegenover de overheid staat of valt bij een overheid die aanwezig is op het moment dat je ’m nodig hebt, en die niet alleen zegt dat ze luistert, maar laat zien hoe het beste afspraken kunnen worden gemaakt over wie waarvoor verantwoordelijkheid draagt. De combinatie van het gezonde wantrouwen met de basale welwillendheid maakt dat burgers vooral snakken naar betrouwbaarheid. De Raad voor het Openbaar Bestuur spreekt in een recent advies van ‘gezagwaardigheid’.
Siepel verwijst naar twintig jaar geleden, toen bij overheidscommunicatie werd gedacht aan campagnes, slogans en persberichten. Een staatscommissie onder leiding van Jacques Wallage stelde onder de titel In dienst van de democratie in 2001 al vast dat communicatie in het hart van het beleid huist. Waarop de Voorlichtingsraad ongehoord veel werk maakte van het toerusten van bewindslieden en ambtenaren om tijdig, open en eerlijk contact te maken.
Vandaag de dag weten we dat het draait om betrouwbaar handelen: door afspraken na te komen, beleid zorgvuldig uit te voeren, fouten te erkennen en open te communiceren, juist wanneer zaken anders lopen dan gehoopt. Misschien is dat wel de belangrijkste les in een tijd waarin vertrouwen wereldwijd onder druk staat: een overheid die betrouwbaar, bekwaam en benaderbaar is, verdient niet automatisch het vertrouwen van iedereen, maar legt wel de stevigste basis voor een overheid die ‘het gezag waard’ is.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant