nieuwsbriefVoorkennis
Voorkennis Nu de inflatie weer flink oploopt, dringt zich de vraag op naar de sociale en politieke schade daarvan. Zullen huishoudens met een laag inkomen berooid achterblijven? Gaan populisten garen spinnen bij de gestegen prijzen?
Geen week gaat voorbij en ik zie wéér een inflatiecijfer voorbijkomen dat is opgelopen, in Nederland, elders in Europa, of elders in de wereld. Ik volg de ontwikkeling niet alleen met journalistieke interesse, maar ook met een zekere bezorgdheid.
Dit is een ingekorte versie van de NRC Voorkennis-nieuwsbrief. Twee keer per week schrijft de economieredactie van NRC daarin over economische ontwikkelingen die op de redactievloer tot opwinding leiden. Inschrijven (voor Plus-abonnees) doe je hier:
Inschrijven voor NRC Voorkennis
Ik moet onder meer denken aan het volgende. In oktober 2024, enkele weken voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen, stond ik op een gure ochtend bij een winkelcentrum in een stadje in Pennsylvania. Ontevreden Amerikaanse kiezers vertelden me in koor: alles is heel erg duur geworden. In Amerikaanse opinieonderzoeken kwamen de gestegen kosten van levensonderhoud naar voren als een van de belangrijkste verkiezingsthema’s. We weten natuurlijk wie die verkiezingen won. Donald Trumps zege had uiteenlopende redenen, maar de inflatiegolf die de VS trof tussen 2021 en 2023, speelde een aanzienlijke rol. Dat werd in onderzoek ná de verkiezingen nog eens bevestigd.
Nu maken niet alleen de VS, maar ook Europa en de rest van de wereld een tweede inflatiegolf mee in korte tijd. In de VS liep de inflatie sinds begin dit jaar op van 2,5 naar ruim 4 procent, in de eurozone van krap 2 naar ruim 3 procent, in Nederland van 2,4 naar 3,5 procent. Het komt door Trumps oorlog tegen Iran, die de energieprijzen liet exploderen. In het kielzog daarvan stijgen nu allerlei andere prijzen. Want duurdere olie betekent: prijziger transport en hogere stookkosten. En die kosten berekenen bedrijven door aan de klant.
Inflatie bestrijden is in de eerste plaats het pakkie-an van centrale banken. Deze donderdag verhoogt de Europese Centrale Bank naar verwachting de rente, om te voorkomen dat de inflatie uit de hand loopt. Bij een hogere rente wordt geld lenen geld duurder, wat consumeren en investeren onaantrekkelijker maakt. Dit moet de economie afremmen en uiteindelijk ook de prijsstijgingen drukken. Volgende week vergadert ook de Amerikaanse Federal Reserve.
Tegelijkertijd kunnen politici nu niet achterover leunen. Want een oplopend prijspeil betekent voor hen: nieuwe zorgen bij burgers over bestaanszekerheid, met alle risico’s op sociale en politieke onrust van dien.
Inflatie werkt sociaal-economisch en politiek gezien vaak ontwrichtend. Vooral lage inkomens krijgen klappen en populistische politici kunnen daar garen bij spinnen.
Hoe werkt dat? ‘De inflatie’ is een verzamelcijfer, een ‘mandje’, waarin prijsstijgingen van vele afzonderlijke producten en diensten zitten. Afhankelijk van je uitgavenpatroon ben je meer of minder gevoelig voor bepaalde prijzen. De inflatie pakt dus voor iedereen anders uit. Maar over het algemeen valt te zeggen: voor huishoudens met een lager inkomen is de impact van inflatie groter. Zij geven een groter deel van hun inkomen uit aan vaste lasten (zoals energie) en hebben minder hoge buffers om klappen op te vangen.
Regeringen schoten bij de vorige inflatiegolf, vlak na de pandemie, massaal huishoudens te hulp die het moeilijk hadden. Maar uit onderzoek blijkt dat ze daarin maar beperkt slaagden. Lage inkomensgroepen in Europa kwamen financieel slechter uit de inflatietijd dan hogere inkomens.
Het Amerikaanse verkiezingsresultaat van 2024 staat niet op zichzelf. Onderzoekers van het Kiel Institut, een Duits economisch onderzoeksinstituut, bestudeerden het effect van hoge inflatie op de steun voor populistische en extremistische partijen, van links en van rechts. Ze hielden 365 verkiezingen in achttien geïndustrialiseerde landen sinds 1948 tegen het licht. Wat blijkt? Als de inflatie 10 procentpunt hoger uitvalt dan burgers hadden verwacht, scoren deze partijen bij de volgende verkiezingengemiddeld 2,8 procentpunt hoger. (als de lonen meestijgen met de inflatie, is het effect kleiner). Bij piekende inflatie, staat in dit Duitse onderzoek, neemt ook het aantal stakingen en demonstraties toe. Elke procentpunt aan inflatie levert 8 procent meer demonstraties op.
Uit ander onderzoek, van De Nederlandsche Bank, blijkt dat de hoge inflatie van 2022 niet alleen het vertrouwen in de centrale bank ondergroef, maar ook het vertrouwen in de Nederlandse politiek. Een meerderheid van respondenten zei in dit onderzoek de nationale politiek minder te vertrouwen. Ik moet bij dit onderzoek onwillekeurig denken aan de roerige Nederlandse verkiezingscampagne van 2023, waarin „bestaanszekerheid” telkens langskwam als thema. Toch lijkt dit niet de doorslag te hebben gegeven voor de zege van de PVV in dat jaar. De thema’s migratie en asiel speelden daarbij de hoofdrol, aldus het Nationaal Kiezersonderzoek 2023.
Hoeveel sociale en politieke schade gaat de jongste opleving van de inflatie veroorzaken? De toekomstige hoogte en de duur van de inflatie zijn zeer onzeker, maar voorlopig houdt de oorlog in het Midden-Oosten niet op. En dus zullen de prijsstijgingen nog wel even aanhouden.
De kosten van het levensonderhoud (cost of living) beloven wederom centraal te staan bij de tussentijdse Congresverkiezingen in de VS, in november. Alleen: ditmaal is Trump zélf de zittende macht. De vraag is hoezeer kiezers hem, en de Republikeinen, de inflatie euvel zullen duiden.
In Europa kunnen oppositiepartijen garen gaan spinnen bij de inflatie als deze verder oploopt en/of langer aanhoudt. Oppositiepartijen van allerlei snit, waaronder radicaal-rechts en radicaal-links. Wat gaat er, bijvoorbeeld, in Frankrijk gebeuren? Daar vinden volgend jaar presidentsverkiezingen plaats. Het radicaal-rechtse Rassemblement National – dat duidelijk voorop ligt in de peilingen – wil vol inzetten op het thema ‘koopkracht’. Intussen is in Duitsland de radicaal-rechtse AfD de grootste partij in nationale peilingen en boekt op deelstaatniveau succes op succes. Uit opinieonderzoek blijkt dat AfD-kiezers zich sterker dan andere kiezers zorgen maken „dat de prijzen zo sterk stijgen, dat ik mijn rekeningen niet meer kan betalen”. En in Nederland, dat tegenwoordig zo politiek instabiele land? Daar lijkt het nog lang niet gedaan met het thema ‘bestaanszekerheid’.