Op het toneel zie ik nogal eens een dier. Ik bedoel een diermens. Of een mensdier, kan allebei. Zo word ik in het stuk De architect getroffen door een roofvogel. Ze heet Hilde. Jaren geleden, in 1995, zag ik het stuk ook, het heette Bouwmeester Solness. Toen was Hilde een kat. Ik zie het nog voor me, gespeeld door Katrien De Becker sloop ze over het podium, „rug en kont gebogen in een erotisch vraagteken” schreef ik destijds.
Nu hipt actrice Eefje Paddenburg door datzelfde stuk. Haar Hilde is een havik, geen vraagteken maar een erotisch uitroepteken. In de indrukwekkend fysieke regie van Rebecca Frecknall doet ze steeds heftigere uitvallen naar haar prooi, de ster-architecte Solness. Profiterend van haar lust en van haar leed strijkt Hilde met een scheve kop achter haar neer, met een kil oog loerend op haar weke delen. Vals. Gemeen.
Maar nee, dat kun je zo niet zeggen. En ik moet beter weten, want ik zag de film Amsterdam Wildlife by Night. Een aanrader van en met oud-stadsecoloog Martin Melchers. Onweerstaanbaar enthousiast voor de Amsterdamse natuur is hij een Nederlandse David Attenborough, die op stadse plekken onvermoede dieren weet te zitten, van boommarters tot rugstreeppadden. Jonge ransuiltjes vindt hij schattig, net als iedereen, de hele zaal zit te koeren van vertedering. Diezelfde zaal kreunt ontzet bij zijn beelden van een rat die onder de ogen van een krijsende aanstaande dodaars-moeder al haar eieren opvreet. De rat is een rotrat, zo gemeen!
Niet waar, zegt Martin Melchers. Een rat is een rat, die doet wat ratten doen. Heeft een rat nut? „We hebben er niks aan”, antwoordt Melchers monter. „Maar we hebben ook niks aan mensen.”
Marieke Heebink (links) en Eefje Paddenburg in ‘De architect’.
En zo is het. Maar niet helemaal. Hij rekent buiten de kunst, die maakt er nog wat van. Kunst is uniek menselijk. Ontstaan als een schild tegen het niks en soms lijkt het op dat niks: het kunstwerk The Comedian van Maurizio Cattelan is een, regelmatig te verversen, banaan die met ducttape tegen de museummuur geplakt zit. De banaan werd onlangs gestolen. En nu heeft een dief een banaan.
Een banaan is een banaan. Een rat is een rat. Een kat is een kat. Een havik is een havik. Een mens is een mens. Ze zijn wie ze zijn, verder niks. Maar laat er een kunstenaar bij en dat niks bot uit tot iets. De kunst kneedt Hilde van roofvogel tot beschermengel en engel der wrake ineen, om la Solness van zichzelf te verlossen. Zij springt van een toren.
Stop. Nu niet denken aan Disneys tekenfilm-olifantje Dumbo. Sorry, gaat vanzelf. Ook Dumbo stort zich van een hoogte. Deze olifant is geen olifant. Zijn oren worden vleugels, hij vliegt, als een engel.
Ik denk dat hij sterft, kan niet anders.
Wat wordt het, mevrouw Solness, vliegen of sterven?
Allebei. Dat kan, dat doet de kunst.