Jens Christian Grøndahl In zijn nieuwe roman stelt hij zich de vraag of we ons eigen leven kunnen vormgeven. Hij doet dat aan de hand van een topadvocaat die ontslag neemt als ze beseft dat ze haar man en dochter altijd tekort heeft gedaan.
Al weken staat er een onverstuurde mail in de outbox van de zesenvijftigjarige Lisa. Een bericht waarin ze ontslag neemt en een einde maakt aan haar carrière als internationaal topadvocaat. Ze heeft een volwassen dochter die ze in haar leven te weinig heeft gezien, een man die in het oude huis, op een Deens eiland, na iedere reis op haar wacht en een kleinzoon van wie ze niet precies weet wanneer hij jarig is. Tijdens haar terugvlucht uit New York scrolt ze door haar foto’s, sporen van haar leven gevat in een ruitjespatroon. De volgende ochtend verstuurt ze de mail, hij schiet weg met het geluidje van een vuurpijl, het is in een fractie van een seconde gebeurd. Zet die pijl alles in lichterlaaie? Wordt het een uitslaande brand? Valt er nog wat te redden?
Jens Christian Grøndahl: Iets verloren in het donker. (Noget tabt i mørket) Vert. Femke Muller. Meulenhoff, 190 blz. € 21,99
Vanuit dit sleutelmoment vertrekt de nieuwe roman van Jens Christian Grøndahl, de schrijver die zich in zijn oeuvre de chroniqueur van zijn generatie toont. Wat heeft Lisa verloren door de keuzes die ze in haar leven heeft gemaakt? Is de tijd die ze heeft gemist nog in te halen? Staan haar dochter en haar geliefde daarvoor open? Zullen de collega’s met wie ze decennia keihard werkte inderdaad proberen haar van haar besluit af te brengen?
In de paar dagen nadat ze haar ontslagmail heeft verzonden, tekenen de antwoorden zich af. Geheimen komen aan de oppervlakte – onherroepelijk, kwetsend en pijnlijk. Voorbije gebeurtenissen waar ze geen idee van had doemen op, Lisa ontdekt ze tegelijk met de lezer.Gemaakte keuzes en hun consequenties voor de toekomst, daar gaat het om in Iets verloren in het donker, de romantitel die is ontleend aan Liebes-Lied, een beroemd gedicht van Rilke.
Grøndahl neemt de lezer mee in Lisa’s overpeinzingen, haar angst en haar twijfel. Maar we belanden ook in de gedachten van haar dochter en in de herinnering aan haar eerste huwelijk. Magnifiek trekt de auteur alle literaire registers open, heden, verleden en gedachten over de toekomst volgen elkaar naadloos op, bijna zonder dat je het als lezer in de gaten hebt. Van monologue interieur van de één stap je in een dialoog met de ander, van beschouwing in de derde persoon in de plot van het verhaal. Zo weet Grøndahl, als groot observator van de menselijke psyche, zijn personages van binnenuit én van buitenaf te kenschetsen.
Als Lisa uit het vliegtuig stapt, vergeet ze de vliegtuigmodus van haar telefoon om te zetten – dat is een onwaarschijnlijk element in de roman, het is het eerste dat iedere passagier doet nadat hij geland is. En het is een cruciaal moment. Ze mist wanhopige telefoontjes van haar dochter, wier zoontje ernstig ziek is geworden. Als ze er eindelijk aan denkt haar telefoon aan te zetten, komt er een herinnering bij haar boven; een eerder telefoontje van jaren geleden, toen haar dochter belde om haar te zeggen dat ze zwanger was. Lisa zat middenin een vergadering en had haar koeltjes gevraagd of dat niet een beetje snel was.
Grøndahl lijkt te suggereren dat Lisa wellicht haar hele leven zelf op vliegtuigstand heeft gestaan, afgesloten, op afstand van haar gezin. Pas nu blijken er barstjes te zitten in het harnas van topadvocaat dat ze haar leven lang heeft omgegord: ze lijkt kwetsbaar, verscheurd, vol twijfel. Pas nu laat ze de vraag toe wat en wie er eigenlijk het belangrijkste is in haar leven.
Het is een vraag die je vaak tegenkomt in Grøndahls oeuvre, net als in dat van Thomas Verbogt en Bernhard Schlink, die je zonder meer als zijn geestverwanten kunt beschouwen. In zijn prachtige recente roman Foto’s van zonnige dagen cirkelt Verbogt in even fijnzinnig proza rond thema’s van keuze, aan- en afwezigheid, spijt, missen, gemis en de vraag wat had kunnen zijn. Ook bij Schlink schemert vaak de vraag door naar naar wat voorbij is, naar mogelijke levensleugens of zelfbedrog, als een poging tot duiding en betekenis.
Lisa hoopt een antwoord te vinden op een eiland, de plek waar ze altijd thuiskomt, als ze weer eens van een verre zakenreis terugkeert. Haar telefoon zit vol foto’s van een strook zand „waar je niet mag komen als de vogels broeden, de hemelsblauwe mosselschelpen in de wirwar van gedroogd wier (..) de kleurexplosie van de klaprozen”. Daar woont haar geliefde, in een huis van bijna honderd jaar oud, met zwarte balken en mos op het dak. Daar trouwde haar dochter, die geworteld raakte op het eiland. Die dochter was een ongelukje, de vader ziet ze nooit meer. Wat was keuze, wat was toeval? Kunnen we eigenlijk zelf ons leven vormgeven of is dat een illusie?
Antwoorden vind je zelden in de literatuur, maar vragen stellen doen schrijvers als de beste. Een beetje kriegel werp je Lisa in gedachten voor de voeten dat ze die volledige aandacht en honderd procent beschikbaarheid als advocaat wel wat eerder had mogen richten op haar privéleven in plaats van op het grote geld. Was ze ooit eerder zo gevoelig en weemoedig? Als lezer geniet je van de manier waarop haar ontslagmail allerlei geheimen in beweging brengt en van de prachtig literaire wijze waarop Grøndahl haar zoektocht naar de zin van haar toekomstig leven verwoordt. Go girl, denk je, schiet op, want voordat je het weet is het te laat.