Vier vragen over debat begroting Ontwikkelingssamenwerking Vorige week leek de behandeling van de begroting van Ontwikkelingssamenwerking rond, tot plots bekend werd dat tussen VVD en D66 een uitruil had plaatsgevonden, zonder medeweten van de oppositie. Vier vragen over het debat dat donderdag wordt voortgezet.
Sjoerd Sjoerdsma, minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking na een debat over Buitenlandse handel in de Tweede Kamer.
Wat gebeurt er als de Eerste Kamer een begroting wegstemt? Dat het grote politieke problemen kan veroorzaken, staat vast. Zonder goedgekeurde begroting kan een minister in principe geen geld uitgeven. De laatste keer dat dit gebeurde, een dikke eeuw geleden, trad de minister af.
Nu dreigt zo’n scenario voor minister Sjoerd Sjoerdsma (D66). Op 16 juni behandelt de Eerste Kamer de begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Hoewel Sjoerdsma kan rekenen op een meerderheid in de Tweede Kamer, en hoewel de meerderheid in de senaat ook in zicht lijkt, is die nog wel onzeker.
Sjoerdsma sloot een belangrijke overeenkomst met oppositiepartij Pro over extra investeringen in ontwikkelingssamenwerking. Maar voor een meerderheid heeft Sjoerdsma nog twee zetels nodig. En inmiddels is rond de gemaakte afspraken tussen PRO en de coalitie onduidelijkheid ontstaan. Ook heeft de minister in zijn zoektocht naar meerderheden politieke schade opgelopen.
De Tweede Kamer debatteert donderdag verder over de begroting. Vier vragen, met de deadline van 16 juni in zicht.
Hangt ervan af aan wie je het vraagt. Oppositiepartij PRO sprak bij de presentatie van de afspraken met de minderheidscoalitie over extra geld voor ontwikkelingssamenwerking. Met de afspraak is er voor de begroting van 2026 380 miljoen euro extra beschikbaar. Dat gaat naar noodhulp, opvang in de regio, de bestrijding van ebola, wederopbouw in Syrië en niet-militaire steun voor Oekraïne.
Coalitiepartij VVD hield na de bekendmaking vol dat per saldo géén extra geld naar ontwikkelingssamenwerking gaat. Het extra budget voor 2026 bestaat volgens de VVD volledig uit geld dat al voor latere jaren was gereserveerd. Wat er in 2026 bijkomt, verdwijnt in jaren daarna weer. PRO ziet ook: van de 380 miljoen euro wordt 202 miljoen euro uit 2031 naar voren gehaald.
Twistpunt is de overige 178 miljoen voor Oekraïne, geld van de begroting van het ministerie van Financiën. Volgens de VVD was dit geld al voor Oekraïne bestemd; het wordt nu alleen eerder uitgegeven en administratief van Financiën naar Sjoerdsma’s begroting geplaatst.
PRO leek ervan uit te gaan dat het kabinet het daardoor ontstane gat op de begroting van Financiën op termijn aanvult. Daarvoor zou een andere financieringsbron moeten worden gevonden dan de begroting van Sjoerdsma. Vicepremier Dilan Yesilgöz (VVD) suggereerde op de persconferentie vrijdag dat het geld wél bij Sjoerdsma vandaan moet komen.
Ander twistpunt: de VVD hoopt dat een deel van het geld uit 2026 naar ‘migratiehubs’ gaat, opvangcentra voor migranten buiten de EU. PRO is daar minder over te spreken. Wie gelijk heeft, moet blijken in het debat donderdag.
De belangrijkste norm is een afspraak van de OESO. In 1972 kwamen de hierin samenwerkende industrielanden overeen dat 0,7 procent van hun economie aan ontwikkelingssamenwerking moet worden besteed. Nederland haalt die norm al zeker sinds het kabinet-Rutte II niet meer. Wel bleef het budget lange tijd gekoppeld aan de omvang van de economie: eerst werd het beschikbare budget berekend, waarna kabinetten daar eventueel bezuinigingen op doorvoerden.
Dat veranderde onder het kabinet-Schoof. Dat wilde fors bezuinigen en schafte de koppeling tussen het budget en de economische groei af, waardoor het budget niet langer automatisch meesteeg met de economie.
Al voor de deal met PRO is de koppeling gedeeltelijk hersteld. Maar het budget is nog altijd niet structureel teruggebracht naar de norm van 0,7 procent. Dankzij de afspraak met PRO wordt alleen het budget voor 2026 aangevuld tot die 0,7 procent. Maar voor de jaren daarna is niets geregeld.
Hulporganisaties zijn desondanks gematigd positief. Peter Ras van Oxfam Novib noemt een structurele oplossing wenselijker, maar benadrukt dat de nood nu hoog is: elke extra euro telt. Door de Amerikaanse bezuinigingen op ontwikkelingshulp, groeiende armoede en honger, en de gevolgen van de afsluiting van de Straat van Hormuz staat de hulpverlening onder zware druk.
De manier waarop Sjoerdsma een meerderheid in de Tweede Kamer wist te verwerven, verliep rommelig. Hij kreeg steun van rechtse partijen zoals JA21. Die partij stemde mede in met de begroting vanwege een aangekondigde bezuiniging op hulporganisatie UNRWA, die Palestijnse vluchtelingen ondersteunt. JA21 had dat standpunt duidelijk aan de minister overgebracht.
Enkele dagen na de stemmingen stuurde Sjoerdsma een brief aan de Tweede Kamer waarin hij schreef de bezuiniging op UNRWA toch niet door te voeren. JA21 voelde zich misleid, Sjoerdsma bood excuses aan.
De deal met PRO voor de Eerste Kamer verliep ook niet vlekkeloos en ging gepaard met een schaduwdeal, werd via Trouw bekend. De VVD ging akkoord met de ontwikkelingshulpdeal als D66 het verzet zou staken tegen een voorstel om het verheerlijken van terrorisme strafbaar te stellen. PRO-Kamerlid Suzanne Kröger reageerde verbaasd. Zij wist van niks. Kröger wil pas na donderdag, „als de losse eindjes duidelijk zijn”, verder reflecteren op de gang van zaken.
Tweede Kamerlid Michiel Hoogeveen (JA21) noemt de gang van zaken „een ongelooflijke puinzooi”. Hoogeveen: „Deze begroting is een slechte testcasus voor hoe het kabinet afspraken wil maken.” Hij wil donderdag tekst en uitleg van de minister over álle gesloten overeenkomsten.
Hij heeft die nog niet, al is hij in de buurt. Met steun van PRO komt hij twee zetels tekort. Oppositiepartijen zeggen dat Sjoerdsma nog rondbelt voor steun, zijn woordvoerder wil daarover niets kwijt. Op rechts maakt hij weinig kans. Er is nu méér geld voor ontwikkelingshulp in 2026, zij willen korten.
Ook in het midden en op links ligt de begroting moeilijk. Bij ChristenUnie en Volt (drie en twee senaatszetels) valt te horen dat zij niet „tekenen bij het kruisje”. De afspraken zijn met PRO gemaakt, niet met hen. Geld uit de toekomst naar voren schuiven vinden zij bovendien geen duurzame oplossing.
De senaat kent ook zeven eenpersoonsfracties. Senator Auke van der Goot (OPNL) laat NRC weten de overeenkomst met PRO wél „van harte” te steunen. De zes anderen waren niet bereikbaar voor commentaar of moesten hun mening nog vormen.