Die ene grote vraag Meer dan duizend lezers reageerden op de vraag wat voor hen het leven de moeite waard maakt. Deze week verschijnt een boek met die titel, met daarin interviews over hun drijfveren met acteurs, schrijvers, kunstenaars en wetenschappers, maar ook met sporters, een rechter, een bioloog.
Vaak is het volkomen vanzelfsprekend: je leeft. Soms heb je plezier, soms verdriet of tegenslag – en verder is het gewoon zoals het is. Vragen? Geen vragen.
Of toch.
Deze ene: wat maakt het leven eigenlijk de moeite waard?
En ja, dat is een veelomvattende vraag. Die als je erover nadenkt ook nog eens onduidelijk is. Want wat is eigenlijk de vráág, in deze vraag. Betekent die: wanneer ben je gelukkig? Of betekent die: waar leef je voor?
En dan spreek je iemand die iets vertelt over eigen werk, denkbeelden of overtuiging – en zie je hoe het gezicht van de spreker oplicht. Het gesprek is gestuit op wat het leven voor deze persoon de moeite waard maakt. Waar hij of zij voor leeft.
Op een dag stonden wij, twee NRC-redacteuren, bij de koffieautomaat, en zeiden tegen elkaar dat we mensen graag over hun drijfveren hoorden praten. En dat we verhalen over die drijfveren ook graag in de krant zouden willen lezen. Want lees je daarover van een ander, dan kun je je als lezer afvragen: wat maakt het leven voor míj de moeite waard. Of: zoals deze persoon ertegenaan kijkt, wil ik er ook tegenaan kijken.
Het gesprek resulteerde in een serie interviews door verschillende auteurs die zes jaar lang verschenen op dinsdag. We praatten met acteurs, schrijvers, kunstenaars en wetenschappers, maar ook met sporters, een rechter, een bioloog. Een aantal van die interviews is nu gebundeld in een boek dat deze week uitkomt.
Ter gelegenheid van dat boek vroegen we onze lezers wat het leven voor hén de moeite waard maakt. ‘Voor jou’, stond in de oproep: het was een bijzonder persoonlijke vraag.
Er kwamen meer dan duizend reacties op. En dat is heel veel. Kennelijk willen mensen er graag over nadenken als je hun die niet zo vaak gestelde vraag toch stelt – al was het maar om het antwoord voor zichzelf helder te krijgen.
Tegelijk brengen die meer dan duizend reacties ons terug bij de dubbelheid van de vraag. Gaat het er in het leven om waarvóór je leeft? Of maken momenten van geluk het leven de moeite waard?
De interviews op dinsdag kwamen meestal uit bij de eerste interpretatie: mensen leefden voor wat ze deden. En natuurlijk is dat dan voor een topsporter anders dan voor een kunstschilder, maar er waren wel degelijk gemeenschappelijke kenmerken. Zoals: je ergens helemaal aan geven. Wat ook altijd betekent dat je moeite moet doen en vol moet houden. Blijkbaar wordt het leven niet helemaal uit zichzelf de moeite waard.
Iets anders wat naar voren kwam, was de behoefte om – in de wereld, de directe omgeving of in de levens van anderen – iets te veranderen. Mensen zagen dat als een levensopdracht, een wat uit de gratie geraakt woord dat echter precies de lading dekt. Een levensopdracht is iets dat iemand richt naar wat buiten hem- of haarzelf ligt: zorgen voor iemand, het leven voor anderen beter maken.
Ook sommige lezers kwamen daar in hun antwoord op uit. ‘Lesgeven: het geeft voldoening om elke dag op te staan wetende dat ik het leven van een kind kan verbeteren’, schreef iemand. Iemand anders: ‘Als textielrepairer in een van de vele repaircafés word ik diepdown vrolijk van blije gezichten.’
Die interpretatie van wat het leven de moeite waard maakt, levert heel andere antwoorden op dan als de vraag geïnterpreteerd wordt als ‘Wat maakt je gelukkig?’ Of zelfs nog iets kleiner: ‘Op welke momenten ben je gelukkig?’ Dan kunnen nog steeds blije gezichten en alles wat daarmee samenhangt een belangrijk antwoord zijn, maar die interpretatie maakt ook ruimte voor een wandeling in de natuur, papavers zien bloeien, een nachtegaal die opklinkt uit een bosje, een uil die je geruisloos langs ziet vliegen. ‘Kikkers die de stilte doorbreken als ze plonzen in de vijver, de scharrelende egel die knort, de eekhoorn die een walnoot razendsnel ronddraait’, schreef een inzender.
En wie voelt zich niet gelukkig als-ie een hapje van een bepaald stoofgerecht neemt en daar een slokje van die heerlijke rode wijn bij drinkt? Of juist met een goed boek op de bank zit, thee of koffie erbij? ‘De geur van koffie in de morgen’, kwam vaak terug. Een lezer hield het kort: ‘chocola’.
Geluk kan iets oubolligs hebben, maar daarom is het niet minder geluk. De avonden met vrienden waarop iedereen briljant is en geestig, het oplichtende gezicht van de geliefde in het verzorgingshuis als je binnenkomt, ja zelfs het opruimen van kasten kan een intens tevreden en gelukkig gevoel geven: alles is in orde.
De lezers die reageerden op de vraag wat het leven de moeite waard maakt, kozen kortom vaak voor de tweede categorie antwoorden. Bloeiende paardenbloemen, verse pasta met pesto, een wandeling met de hond, fietsen in het ochtendlicht, glimlachen naar een passant: het zijn evenzovele mogelijkheden tot geluk en dus zijn ze allemaal een antwoord op de vraag wat het leven de moeite waard maakt.
Die interpretatie is zoals gezegd wat smaller dan waar we op de redactie aan dachten toen we de serie interviews begonnen. De allereerste aanzet was een korte zomerserie met als uitgangspunt deze regels uit het gedicht ‘Herfsttij van de eeuw’ van Wislawa Szymborska:
Hoe moet ik leven – las ik in een brief van iemandaan wie ik van plan washetzelfde te vragen
Opnieuw en als altijd zijn er,zoals uit bovenstaande blijkt,geen dringender vragendan naïeve vragen.
Een dringende, maar naïeve vraag. Of misschien moet je zeggen: dringend én naïef. Hoe moet ik leven? Wat maakt het leven de moeite waard? Als je de eerste vraag in gedachten houdt (hoe moet het, waar leef je voor), is het moeilijk om als antwoord ‘een glas wijn bij de open haard’ te geven, hoe tevreden je in dat moment ook kan zijn. Bovendien zouden dergelijke antwoorden vrij korte interviews opleveren.
Als rechtstreeks wordt gevraagd naar wat het leven de moeite waard maakt, en of je dat in een niet al te lang antwoord aan de krant wilt melden, kun je natuurlijk niet met een uitgewerkt essay vol overwegingen komen. Dus dat (klein)kinderen, wandelingen, vrienden of sowieso contact met anderen veel voorkomen, is niet verbazend. Veel van de antwoorden vallen in de categorie ‘geluk in momenten die je toevallen’. Veel minder in ‘geluk door wat je bereikt met inspanning’.
En misschien is het ook wat achterhaald om te denken dat wat moeite kost, wat iets van je vraagt, wat niet makkelijk is, de meeste bevrediging geeft. Sommige lezers sporen aan tot dankbaarheid voor alles wat ‘we’ hier in Nederland hebben, of tot verwondering over het feit dat we leven, ontzag voor wat ons omringt. Er zijn heel wat lezers die dankbaar zijn dat ze hebben leren lezen en boeken tot hun beschikking hebben. Of dat ze naar muziek kunnen luisteren die ze kan ontroeren.
Misschien, als je het ruw samen zou vatten, zou je kunnen zeggen dat wat het leven de moeite waard maakt altijd iets van doen heeft met het bestaan niet vanzelfsprekend vinden, het je openstellen, ontvankelijk zijn, voor anderen, voor kennis, voor vragen. Voor wat je toevalt. Daarin zijn dan concreet eindeloos veel variaties en specifieke antwoorden te onderscheiden. Een enorme rijkdom eigenlijk. Enorm de moeite waard.
‘Wat het leven de moeite waard maakt, de mooiste gesprekken over die ene grote vraag’ verschijnt deze week bij uitgeverij NRC Boeken.