Verwarde personen Ggz-instelling Dimence weigerde psychiatrisch patiënt Edwin V. op te nemen. Hij pleegde zelfmoord in de cel. Psychotische, verslaafde patiënten als hij kunnen vaker niet in de ggz terecht. Geneesheer-directeur Josephine Lenssen van Dimence: „We doen echt keihard ons best om binnen een falend systeem zoveel mogelijk mensen alsnog te helpen.”
Josephine Lenssen, geneesheer-directeur van ggz-instelling Dimence.
Psychiatrisch patiënt Edwin V. maakte begin april een eind aan zijn leven in zijn gevangeniscel. Hij wachtte op een plek in een instelling voor beveiligd en beschermd wonen. Die was, voor de zoveelste keer in zijn leven, niet beschikbaar. Voordat hij gevangen zat, weigerde ggz-instelling Dimence Groep hem, ondanks zijn verwarde toestand, op te nemen. „Wij staan in de ggz ook met de rug tegen de muur”, zegt geneesheer-directeur Josephine Lenssen (41). „Het hele systeem faalt bij mensen als Edwin.”
NRC volgde Edwin de afgelopen drie jaar en beschreef in meerdere artikelen hoe hij steeds niet de zorg kreeg die hij nodig had, maar in plaats daarvan op straat verloederde en klem kwam te zitten in het strafrechtsysteem. Dimence kan vanwege het medisch beroepsgeheim niet op de individuele casus van Edwin ingaan, maar wel op de grote problemen die erachter schuilgaan. „Er zijn echt heel veel Edwins. Hier komen problemen binnen zorg, strafrecht, geld, huisvesting en maatschappelijke onwil samen”, zegt Josephine Lenssen.
Ze is als geneesheer-directeur eindverantwoordelijk voor de uitvoering van verplichte zorg binnen de Dimence Groep – psychiatrische zorg voor mensen die door de rechter een zorgmachtiging opgelegd hebben gekregen, die verplichte opname mogelijk maakt. Ook houdt Lenssen binnen de Dimence Groep, die zowel reguliere ggz-zorg (Dimence), als forensische zorg (Transfore) biedt, toezicht op de kwaliteit van de zorg. Daarnaast is ze psychiater en gepromoveerd filosoof.
Lenssen: „Als materie complex is, dan vinden wij dat als mens moeilijk te bevatten en gaan we het opknippen in kleinere delen. Maar door dat opknippen, wat de politiek met de zorg voor complexe patiënten heeft gedaan, is er niemand meer die overzicht heeft over het geheel. De versnippering bemoeilijkt samenwerken tussen partijen. En dat is een groot probleem.”
Afgelopen zomer kwam Edwin voor het laatst de gevangenis uit. Dakloos, verslaafd, bipolair en al snel psychotisch ging het meteen mis. In drie weken tijd werd hij tien keer gearresteerd wegens overlast en kleine winkeldiefstallen. Ondanks zijn verwarde, psychotische toestand werd hij na iedere arrestatie weer op straat gezet. Tot frustratie van politie, Openbaar Ministerie, rechters en reclassering weigerde ggz-instelling Dimence keer op keer gebruik te maken van de mogelijkheid om Edwin gedwongen op te nemen, ter bescherming van hemzelf en zijn omgeving. Dat kon op ieder moment gedaan worden, de rechter had Dimence een zorgmachtiging verleend om Edwin verplichte zorg op te leggen. Volgens advocaat Jan Vlug had zijn client Edwin nog geleefd als die wel gedwongen was opgenomen en niet in een gevangeniscel had gezeten.
Lenssen vindt dat een onterecht verwijt. „We doen echt keihard ons best om binnen een falend systeem zoveel mogelijk mensen alsnog te helpen. Soms moeten we zeggen: deze persoon nu opnemen heeft geen enkele zin, het voldoet niet aan de wettelijke eisen voor verplichte opname in de ggz, of er is domweg geen geschikte plek te vinden. Dat is iets anders dan zeggen: wij behandelen geheel niet.”
„Ja. Hij is dood. Dat is afschuwelijk. Dat heeft er hier ook enorm ingehakt.” Verzuchtend vervolgt ze: „Ik kan daar niet op ingaan vanwege het beroepsgeheim. In algemene zin: de ggz is, als het fout gaat, heel makkelijk als schuldige aan te wijzen. Maar dat wijzen gaat nooit tot een oplossing leiden, hier ligt een systeemprobleem aan ten grondslag.”
„Nee. Bij een zorgmachtiging mág je alleen verplichte zorg toepassen als het doelmatig is en veilig uitvoerbaar. Die eisen zijn in de wet vastgelegd. Dat is niet mijn verzinsel. Een zorgmachtiging is bedoeld om een psychiatrische aandoening te behandelen met zicht op verbetering. Het is géén beveiligingsmaatregel.”
Josephine Lenssen: „Het is, misschien helaas, nou eenmaal ook zo dat we het strafrecht keihard nodig hebben om deze mensen te begrenzen.”
Vanwege de vergaande ingreep op de persoonlijke vrijheid kan een zorgmachtiging alleen door een rechter worden opgelegd. Niet als straf, maar als maatregel om mensen die hulp weigeren maar wel nodig hebben, te kunnen behandelen. Maar dat een behandeling verplicht is, maakt die niet bij voorbaat succesvol, zegt Lenssen. Een complexe psychiatrisch patiënt met een gedwongen opname van zijn verslaving af proberen te helpen, heeft volgens haar zelden zin.
„Dan zou je bij wijze van spreken misschien wel honderd mensen langdurig moeten opnemen om één persoon duurzaam te helpen. En vergeet niet dat verplichte opname voor het individu heel ingrijpend is. Je tast hun autonomie aan. Soms wordt iemand door verplichte opname zo boos of verdrietig dat het gevaar voor zichzelf of anderen binnen de muren van de kliniek groter is dan erbuiten. Zelfs met alle bedden van de wereld zou je die daar nóg niet voor gebruiken.”
„Dat vraagt een sterk gecoördineerde aanpak door verschillende partijen met elk hun eigen rol: ggz is voor behandeling, politie voor veiligheid, strafrecht voor begrenzing van gedrag. Dus het is, misschien helaas, nou eenmaal ook zo dat we het strafrecht keihard nodig hebben om deze mensen te begrenzen. Je kan iemand vanuit de ggz bijvoorbeeld wel verslavingsbehandeling en medicatie tegen psychoses aanbieden. Maar als ze geen dak boven hun hoofd hebben en zijn aangewezen op een drugsrijke daklozenopvang, kan je daar niet tegenop behandelen als ggz. De politie loopt er ook tegenaan dat ze dan herhaalde meldingen over dezelfde personen krijgen, en die mensen steeds arresteren lost niets op. Dat geeft frustraties in de samenwerking.”
„Ja, soms wel. Er is een enorm gebrek aan opnameplekken voor mensen die extra beveiliging nodig hebben. Kwetsbare mensen komen daardoor onnodig in een draaideur-modus, kliniek in en uit, cellencomplex in en uit zonder verder perspectief. De persoonlijke en maatschappelijke kosten daarvan zijn heel hoog. Maar ook psychisch kwetsbare mensen zijn in beginsel burgers die zich aan de wet hebben te houden.
„Als delictgedrag met een psychiatrische stoornis samenhangt, is de ggz aan zet om die stoornis zo mogelijk te behandelen. Maar voor sommige mensen heeft het gewoon geen zin om ze op te nemen. Een ggz-instelling als de onze is niet de plek waar er iets gaat veranderen aan hun situatie. Deze mensen hebben naast behandeling en begrenzing ook langdurige begeleiding nodig. De ggz is er om te behandelen. Wij zijn niet ingericht om mensen langdurig op een beveiligde en bewaakte plek te verzorgen.”
„Dat doen we natuurlijk regelmatig als mensen echt de weg kwijt zijn. Maar er zijn ook mensen die daarnaast gewoon boos zijn, overlast geven of trek in drugs hebben. Als je een psychiatrische aandoening hebt wil dat niet zeggen dat alles wat jij doet daarmee samenhangt. Soms heeft delictgedrag niks met psychiatrie te maken. De buitenwereld snapt dat verschil niet, maar voor ons maakt dat nogal uit. We zien veel mensen die middelen gebruiken, daardoor kortdurend psychotisch worden en daarna, als de middelen weer uitgewerkt zijn, is er niks meer aan de hand. Die mensen wil je niet telkens kortdurend opnemen, dat verandert niks.”
„Mensen die chronisch verslaafd zijn, die kun je meestal alleen helpen door ze een langdurig traject te geven waarin ze echt gaan afkicken en hulp krijgen om hun leven op de rit te krijgen.”
„Ook dat wordt wel degelijk geprobeerd, heel vaak zelfs. Maar niet iedereen is te helpen. En daar loop ik ook tegen een andere muur: van de zorgverzekeraars moet ik, om zorg betaald te krijgen, direct patiëntcontact hebben: ik moet ze letterlijk in de ogen kijken. Maar om de Edwins van deze wereld goede zorg te verlenen, gaat 90 procent van de tijd op aan afstemming met alle verschillende instanties om een plek te vinden, om te coördineren wie wat doet. Die tijd krijgen wij niet vergoed.”
Als iemand een misdrijf pleegt en in het strafrecht terechtkomt, krijgt hij een zogenaamde ‘forensische’ of strafrechtelijke titel. Dan wordt de zorg zolang het straftraject loopt volledig betaald door justitie. Of die zorg nou in de gevangenis is, in een tbs-kliniek, of in een beveiligde beschermdwonen-plek daarbuiten.
Lenssen: „Er is geen fatsoenlijke vergoeding geregeld voor mensen die zonder strafrechtelijke titel een hoog-beveiligd bed bezetten. Bedrijfsmatig is het dus nauwelijks rendabel om beveiligde bedden aan te bieden voor mensen zonder een strafrechtelijke titel. Kortom, deze mensen passen niet in het systeem van de zorgverzekeraars.”
„Ja, maar ik kan die mensen niet in mijn kliniek houden als het niet doelmatig is.”
Josephine Lenssen: „Als je een psychiatrische aandoening hebt wil dat niet zeggen dat alles wat jij doet daarmee samenhangt.”
„We hebben als maatschappij met elkaar het probleem dat we een groep kwetsbare mensen niet goed bedienen. Maar dat is niet alleen een fout van de ggz, dat is een fout van hoe het hele systeem geweven is. Want die beschermdwonen-plekken die nodig zijn, zijn allemaal wegbezuinigd. Daardoor kunnen mensen niet doorstromen. Het justitieel systeem heeft daar ook last van met al die mensen die op een tbs-behandeling zitten te wachten.”
„Ik accepteer dat totaal niet en daarom doe ik dit werk. Deze mensen gaan mij aan het hart, ze verdienen beter. Maar op dit moment hebben ze inderdaad een slechte prognose.”
„Ik ben allebei tegelijk. Door überhaupt te werken binnen dit systeem ben ik er onlosmakelijk een onderdeel ervan. En tegelijk werk ik tegen de klippen op om ook onderdeel van de oplossing te zijn. Door me te laten horen. Door slimme oplossingen te verzinnen. Ik probeer te doen wat ik kan. Ik heb het vertrouwen dat ik dat naar eer en geweten doe. En ik denk dat het ook niet per se beter wordt als ik zeg: nou jongens, ik trek de stekker eruit en ik ga wel als hovenier werken.”
„Ik denk weleens: ik ga zelf een politieke partij beginnen om het te veranderen. Maar de dingen die je moet zeggen om verkozen te worden, zijn anders dan de dingen die je moet doen om het probleem op te lossen. Deze personen hebben zelf bijna geen stem. Ze zijn een kleine kwetsbare groep. Mensen hebben er last van op straat, en willen niet dat deze groep nog meer geld gaat kosten. We hebben allemaal een ‘not in my backyard’-idee. Dus er is een grote mate van intolerantie in de samenleving.”
„Gelukkig ben ik dat niet. Maar de oplossing is: creëer genoeg geschikte beschermdwonen-plekken. Maak betere samenwerking tussen alle betrokken partijen mogelijk. Doorbreek daarmee de draaideurcyclus van straat naar cel naar kliniek. Dan hebben zijzelf een betere kwaliteit van leven én heeft de maatschappij minder last van ze. De bonus is dat dit ook een kostenbesparing meebrengt, want een goede beschermde woonplek is heel veel voordeliger dan een ggz-bed.”
Praten over zelfdoding kan 24/7 anoniem en gratis via 0800-0113, de landelijke hulplijn van 113 Zelfmoordpreventie, of via chat op www.113.nl.