Als de extreemrechtse Zwitserse Volkspartij SVP vroeger een referendum organiseerde tegen immigratie en samenwerking met de EU, hing het land altijd vol posters waarop zwarte schapen (buitenlanders) die de grens over kwamen, zich bij witte schapen (Zwitsers) wilden voegen. Of je zag een zwarte handschoen die probeerde Zwitserse franken te stelen. Xenofobie en euroscepsis dropen ervan af.
Op 14 juni is er weer een referendum in Zwitserland, opnieuw gelanceerd door de SVP – al ruim dertig jaar ’s lands grootste partij. En wéér gaat dat over immigratie en de EU. Maar de zwarte schapen en louche handschoenen ontbreken ditmaal. Dit referendum beroept zich nu eens niet op criminele buitenlanders of het monsterlijke Brussel, maar op ‘duurzaamheid’ en het milieu. Het vraagt kiezers in te stemmen met een maximum inwonertal van tien miljoen.
Als dit referendum het haalt – volgens peilingen is het momenteel 50-50 – wordt Zwitserland het eerste land ter wereld met een wettelijke limiet aan de bevolkingsomvang. Er zijn nu 9,1 miljoen inwoners. Bij 9,5 miljoen moet de regering noodmaatregelen nemen om immigratie te beperken, zoals een verbod op familiehereniging. Bij tien miljoen komt er niemand meer in. De reden, volgens de SVP? Overvolle treinen, stijgende huizenprijzen, steeds meer files op de weg. De titel van het referendum is ‘Duurzaamheidsinitiatief’.
De meeste immigranten in Zwitserland zijn Europeanen. Ze zijn goed opgeleid en vormen sociaal, politiek en economisch geen probleem. Zwitserland wordt omringd door EU-landen (Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk en Italië), zit al jaren in de Schengenzone en doet actief mee op de Europese interne markt. Bern ratificeert binnenkort een verdrag dat het na lang onderhandelen met de EU heeft gesloten, waarin ruim honderd bilaterale samenwerkingakkoorden tussen Bern en Brussel vervat zijn.
Als de bevolkingslimiet er komt, staan al die akkoorden op losse schroeven. Zwitsers en EU-ingezetenen vestigen zich nu (onder voorwaarden) redelijk vrij in elkaars landen. Als één partij die afspraak schendt, worden veel andere akkoorden door een ‘guillotineclausule’ buiten werking gesteld. Zwitserse bedrijven kunnen dan de toegang tot de Europese markt verliezen, studenten worden buitengesloten van Erasmus-uitwisselingen en academici van onderzoeksprojecten met Europese universiteiten.
In een tijd waarin Europese landen buiten de EU de banden met Brussel aanhalen om samen sterker te staan tegen het gebully vanuit Amerika, Rusland en China – IJsland houdt in augustus een referendum over EU-toetreding, ook de Noren overwegen zo’n referendum – bewandelt de SVP de omgekeerde weg. Zwitsers zetten zich graag af tegen de rest van Europa. ‘s Lands federale structuur met machtige kantons, directe democratie en neutraliteit versterken het gevoel van ‘anders’ zijn. Hooguit 15 tot 20 procent van de Zwitsers wil tot de EU toetreden, en anders dan in Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk verandert dat percentage momenteel niet – niet door Amerikaanse tarieven, niet door de Iran-oorlog die de frank nog duurder maakt, niet door de veiligheidsangst die de Russische invasie in Oekraïne in Europa teweegbrengt.
De boodschap van de SVP is juist dat de internationale turbulentie de Heimat bedreigt en dat de luiken dicht moeten. Nu de partij de bevolkingslimiet aanbiedt als oplossing voor het fileprobleem en de huizenprijzen, spreekt ze ook niet-extremistische kiezers aan. De oppositie heeft grote moeite met deze strategie.
In zijn boek Abandoning Democracy for the Nation schrijft de Montenegrijnse politicoloog Filip Milacic dat er maar één manier is om te voorkomen dat extreemrechts er vandoor gaat met het nationale belang: zelf ook dat nationale belang benadrukken, niet als angstverhaal maar als positief tegenverhaal. Donald Tusk werd premier door te betogen hoe waardevol de EU is voor Polen. De Israëlische oppositie bevocht omstreden justitie-‘hervormingen’ door de grondwet te verdedigen. Rob Jetten zwaaide met Nederlandse vlaggen.
Kunnen de Zwitsers iets met dit advies? Ja, zegt Cenni Najy van het werkgeversverbond Centre Patronal in Lausanne: „Door onze Europese identiteit te benadrukken. En het feit dat we in tijden van oorlogen, tarieven en energiecrises geen klein landje moeten worden zonder vrienden, maar juist nu met andere Europeanen sterker staan.” Op de 14de zullen we weten of het gewerkt heeft.