Non-binair Een jaar geleden kreeg journalist Lieve Govers een X op diens paspoort, net als zo’n 370 andere Nederlanders al hebben. Maar bij de huisarts, verzekeraar en luchtvaartmaatschappij blijft de keuze tussen M en V.
19 mei 2025. Met een goede vriend stap ik door de schuifdeuren het gemeentehuis van De Bilt binnen. Mijn handen zijn plakkerig, ik voel mijn hartslag in mijn keel. Aan de balie vertel ik wat ik kom doen. De ambtenaar knikt en verdwijnt rechtsachter door een deur. Ik leun op de glazen toonbank en tel de seconden terwijl ik naar de deur staar. Als ze eindelijk weer tevoorschijn komt, heeft ze een donkerrood boekje vast.
Met mijn nieuwe paspoort stevig in mijn hand, loop ik terug naar de schuifdeuren. Ik stop bij een marmeren zuil en open het boekje. Onder het kopje ‘geslacht’ staat geen V/F of M/M, maar X/X. Eindelijk is het officieel. Het voelt als een overwinning.
Vanaf de middelbare school voelde ik me ongemakkelijk in mijn lichaam, maar ik kon dat gevoel niet plaatsen. Toen ik door de coronaperiode veel meer tijd had om op sociale media te zitten, kwam ik steeds vaker verhalen tegen van mensen die non-binair zijn. Ook zag ik de aflevering van de non-binaire Nanoah Struik bij Hij is een Zij (inmiddels Hij, Zij, Hen geheten), dat trans personen volgt. Daar herkende ik me in.
Ik meldde me aan bij de genderpoli, en toen ik in mei 2024 het diagnostische traject had doorlopen, besloot ik dat het tijd was dat ik bij de overheid niet meer als vrouw of man geregistreerd sta. Ik had inmiddels de ruimte in m’n hoofd om de voor- en nadelen tegen elkaar af te wegen. Zou ik nog wel veilig kunnen reizen? En wat als we in de toekomst een overheid krijgen die het niet zo opheeft met queer personen? Ben ik dan met een X niet heel zichtbaar? Maar uiteindelijk gaf het grote voordeel de doorslag: een officiële erkenning van hoe ik me altijd van binnen heb gevoeld.
Het proces zou uiteindelijk bijna een jaar duren. In Nederland is er geen wetgeving voor mensen die later in hun leven een X willen. Zij moeten daarom naar de rechter. Ik zoek contact met een gespecialiseerde advocaat en schrijf een brief aan de rechtbank. Dat is niet verplicht, maar kan helpen om inzicht te geven in waar je tegenaan loopt. „Door het krijgen van een X kan ik ervoor zorgen dat ik door instanties juist benaderd en aangesproken wordt”, schrijf ik, „hoef ik me niet meer te schamen als ik mijn ID moet laten zien en kan ik eindelijk gaan leven als mezelf.” Zo simpel zal het later niet blijken te zijn.
Tot 2022 gebruikten advocaten de wetgeving voor intersekse personen in hun juridische onderbouwing voor zaken als de mijne. Als bij de geboorte het geslacht van een baby niet kan worden vastgesteld, en drie maanden later nog steeds niet, komt dat op de geboorteakte te staan. In de Basisregistratie Personen (BRP) wordt het geslacht dan als ‘onbekend’ vastgelegd, en op het identiteitsbewijs staat een X. Maar deze wetgeving is niet bedoeld voor non-binaire mensen. Daarom besloten advocaten over te gaan op een nieuwe onderbouwing.
Sindsdien gebruiken advocaten het argument dat er onrechtmatig onderscheid wordt gemaakt tussen binaire trans personen en non-binaire trans personen, en dat de rechter daarom de X zou moeten toekennen. Er is namelijk wél wetgeving voor mensen die hun registratie willen wijzigen van V naar M, of andersom. Met een ‘deskundigenverklaring’ op zak kunnen zij bij de gemeente de geboorteakte laten aanpassen, en vervolgens een nieuw paspoort aanvragen. Deze route bestaat niet voor mensen die een X willen.
Bij de rechter worden de laatste jaren vrijwel alle verzoeken om een X goedgekeurd. Toch vind ik het spannend, in december 2024 in een zaal van de rechtbank van Overijssel. De rechter vraagt hoe mijn traject bij de genderpoli is geweest en of ik andere mensen ken met een X op hun identiteitsbewijs. Ik ben opgelucht als we na tien minuten weer buiten staan. Een paar weken later scrol ik doelloos op mijn telefoon in de keuken van het clubgebouw van mijn scouting als ik een mail van mijn advocaat binnenkrijg. „Goed nieuws! Hetgeen je hebt gevraagd aan de rechtbank is goedgekeurd.” Ik gil, schiet overeind van mijn stoel en begin door de ruimte te springen. Als ik na vier maanden mijn nieuwe paspoort ophaal (inclusief de verplichte drie maanden waarin ik of de gemeente in hoger beroep kunnen gaan), ben ik een van de om en nabij 370 Nederlanders met een X op hun identiteitsbewijs.
Eén dag nadat ik mijn nieuwe paspoort heb opgehaald, begin ik organisaties te mailen waar ik een account heb om door te geven dat ik een X heb. Dit blijkt meer werk dan ik van tevoren had gedacht. Ga maar na. Elke organisatie waar ik ooit een account heb aangemaakt; dat is mijn school, mijn zorgverzekeraar en mijn bank. Maar ook alle webwinkels en socialemedia-accounts.
Ik start bij mijn werkgever, een boodschappenbezorger. Zelf mijn geslachtsregistratie wijzigen lukt me niet online, dus stuur ik een mail. Een uur later krijg ik al reactie. „Ons systeem werkt met M/V dus daar kunnen wij niets in aanpassen.” Geen sorry. Geen oplossing. Ik vraag of er plannen zijn om het systeem te updaten, maar daar kan de medewerker niks over zeggen. De moed om alle organisaties op mijn lijstje te mailen, zakt me meteen al in de schoenen.
Ik geef het niet op en zoek dezelfde dag contact met mijn telefoonprovider. Via hun contactformulier laat ik weten dat mijn geslachtsregistratie in de BRP is gewijzigd naar ‘onbekend’ en vraag ik hoe ik ervoor kan zorgen dat dit ook zo in hun systeem komt te staan. Ik moet een kopie van mijn nieuwe identiteitsbewijs uploaden. Dit doe ik en vervolgens wacht ik een paar weken af. Er verandert niks. Ik heb geen zin om erachteraan te gaan.
Het kost organisaties veel tijd en geld om hun systemen aan te passen zodat mensen met een X goed geregistreerd kunnen staan, blijkt uit een onderzoek in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties uit 2019. „Het gaat hier dan met name om de systemen die niet volgens moderne software-architectuur zijn opgezet”, aldus het onderzoek. De kosten kunnen oplopen tot miljoenen euro’s: niet alleen de systemen moeten technisch worden aangepast, ook de aanspreekvormen in de soms honderden automatisch verstuurde brieven. Dit geldt bijvoorbeeld voor ziekenhuizen en andere zorgverleners, waarvan de systemen aan veel andere systemen gekoppeld zijn. Andere organisaties schatten in dat een verplichte systeemaanpassing weinig geld zal kosten, bijvoorbeeld omdat ze er al mee bezig zijn of omdat ze geen rekening hoeven te houden met systemen van andere organisaties. Organisaties hebben geen wettelijke verplichting om de geslachtsoptie X aan hun systemen toe te voegen. Maar vanuit de AVG, de Europese wet die de bescherming van persoonsgegevens regelt, is er wel een zogenoemde verplichting tot dataminimalisatie en moeten organisaties zo min mogelijk naar geslacht vragen.
In de zomer van 2025 sta ik bij mijn tandarts aan de balie. Ik vertel de receptioniste dat ik sinds kort een X op mijn paspoort heb staan. Kan dat bij hen in het systeem? Ik bereid me al voor op het standaard ‘ons systeem kan daar nog niet mee overweg’ of een simpele ‘nee’, maar de receptioniste reageert enthousiast, en begint een lijst op haar beeldscherm voor te lezen met alle mogelijke aanspreekvormen: professor, hoogwelgeborene, prins/prinses, edelachtbare. Ik ben stomverbaasd. Uiteindelijk kies ik voor de meest neutrale optie: aangesproken worden met mijn voornaam. Of mijn geslacht ook echt goed geregistreerd staat bij de tandarts weet ik niet, het gaat mij er vooral om dat ik goed word aangesproken. Als ik naar mijn fiets loop, voel ik mijn mondhoeken omhooggaan.
In januari besluit ik te wisselen van huisarts. Naast achternaam en geboortedatum moet ik invullen: ‘Geslacht zoals vermeld op het identiteitsbewijs’. De enige opties zijn ‘man’ en ‘vrouw’. Maar de volgende vraag is ‘Hoe wilt u aangesproken worden?’ en daarbij heb ik wél keuze uit ‘M’, ‘V’ en ‘X’. Ik begin spontaan te lachen. Ze kunnen het dus wel, maar niet bij de goede vraag. Ik bel met de assistente. Na kort overleg met een collega, zegt ze: „Ons systeem is verouderd, dus we kunnen het helaas niet aanpassen. Vul maar een van de twee in.” Ik had het kunnen zien aankomen, maar toch ben ik boos dat het niet anders kan. Daar zit ik dan, met een officieel erkende identiteit op mijn paspoort, gedwongen om weer in een hokje te kruipen dat ik eerder met zoveel moeite heb proberen te verlaten.
Een maand later besluit ik dat ik op vakantie wil naar Thailand. Alleen van KLM weet ik dat een X een optie is, maar die vliegtickets zitten helaas boven mijn budget. Op Reddit lees ik dat mensen met een X vrouw of man moesten kiezen bij het boeken, maar dat dit voor hen geen problemen heeft opgeleverd. Ik besluit hun ervaringen te vertrouwen en boek tickets bij de Taiwanese maatschappij Eva Air. Dan een reisverzekering. Ik bel met de ANWB, Univé en Klaverblad. Telkens krijg ik hele aardige medewerkers aan de telefoon, maar nergens komt het verder dan ‘helaas kan je in ons systeem alleen tussen vrouw of man kiezen’. Ik zet me eroverheen.
Ik merk dat ik zenuwachtig ben hoe er in Thailand op mijn X gereageerd gaat worden. Het wordt mijn eerste reis sinds ik mijn nieuwe paspoort heb, straks kom ik het land niet eens binnen. Ik mail met Nederland Wereldwijd, de Nederlandse ambassade in Thailand, de Thaise ambassade in Nederland, de Thaise immigratiedienst en een transgenderorganisatie in Thailand. Alleen de transgenderorganisatie geeft me echt duidelijkheid. Ze mailt terug dat zij geen gevallen kent waarbij de Thaise immigratiedienst personen met een X de toegang heeft geweigerd. „U kunt dus zeker met uw huidige paspoort met een ‘X’-aanduiding Thailand binnenkomen.”
Bij het invullen van de Thaise Digital Arrival Card kan ik kiezen tussen man, vrouw of ongedefineerd, maar toch zit mijn ademhaling hoog in mijn keel als ik eerst op Schiphol en ruim dertien uur later in Thailand naar de paspoortcontrole loop. Ik verwacht dat er vragen gesteld worden, ik apart genomen word en misschien zelfs het land niet binnenkom, maar niks daarvan gebeurt. Het lijkt alsof ze mijn X niet eens zien en als iedere andere reiziger mag ik doorlopen. De opluchting golft door me heen.
Tijdens mijn maand reizen, kruip ik terug de kast in. Ik vertel slechts af en toe aan anderen dat ik non-binair ben, voor de rest conformeer ik me aan de binaire wereld. Ik vul bij activiteiten en excursies formulieren in waar ik tussen vrouw of man moet kiezen, gebruik de gegenderde Thaise taal en verbeter mensen niet op mijn voornaamwoorden. Het is een eenzaam gevoel, maar toch voel ik af en toe ook queer joy tijdens mijn reis. In Chiang Mai en Koh Tao bezoek ik bijvoorbeeld een dragshow, waar transgender–zijn een avond lang voluit gevierd wordt.
Als ik terugreis naar Nederland moet ik op het vliegveld bij Bangkok door een selfservice paspoortcontrole. Ik sta voor poortjes die me doen denken aan de toegangspoortjes op treinstations en moet mijn paspoort laten scannen door een apparaat. Er verschijnt een pop-up op het scherm dat mijn paspoort niet herkend is en dat ik naar een handmatige controle moet. Een vriendelijke douaneambtenaar bekijkt kort mijn paspoort en daarna mag ik zonder problemen doorlopen. Er wordt geen uitleg gegeven, maar ik vermoed dat het systeem mijn X niet herkent.
Ik weet niet of er ooit een moment komt dat elk systeem op de wereld met mijn officieel erkende X overweg kan. Waarschijnlijk zal ik moeten blijven vechten om mijn X erkend te krijgen en regelmatig tegen administratieve muren oplopen. Maar de blijdschap die ik voelde toen ik mijn nieuwe paspoort mocht ophalen, is niet verdwenen. Elke keer dat ik mijn identiteitsbewijs moet laten zien, gloei ik van trots. Wat er ook gebeurt en hoe vaak ik organisaties ook moet blijven corrigeren, mijn X blijft.
Noï van Mondfrans is een van de eerste Nederlanders met een X op de geboorteakte, in plaats van een M, V of ‘het geslacht is bij geboorte niet kunnen worden vastgesteld’. In 2022 koos ze hiervoor, omdat ze zichzelf niet vond passen in de hokjes man en vrouw. „Ik vond het ongedefinieerde van de X erg fijn. Dit past beter bij mij als persoon.”
In de afgelopen jaren is Van Mondfrans tegen veel systemen aangelopen die niet met diens X overweg kunnen. Bij overheidsorganisaties gaat het vaak wel goed, merkt Van Mondfrans, maar bij zorgverzekeraars, banken en pensioenfondsen niet. „Bij Zilveren Kruis kan ik mijn zorgverzekering niet online aanpassen en bij mijn oude pensioenfonds konden mijn persoonsgegevens niet opgehaald worden vanuit de BRP. Daardoor kon ik bijvoorbeeld de hoogte van mijn pensioen niet inzien.”
Van Mondfrans ziet dat er steeds meer bewustwording is, maar dat er nauwelijks verbeteringen worden doorgevoerd. „Ik ben vaak niet meer de eerste met een X die bij organisaties heeft aangeklopt. Maar online je eigen zaken regelen blijft gewoon lastig.” Dat kost veel energie. „Het is alsof je door stroop aan het zwemmen bent. Je hebt telkens andere mensen nodig om de kleinste zaken te regelen. En steeds krijg je hetzelfde riedeltje.” ”
Mondfrans’ X voelde in 2022 als een enorme erkenning. „Die konden ze niet meer van mij afpakken, dacht ik.” Op dat gevoel is die inmiddels teruggekomen, maar daar is strijdvaardigheid voor in de plaats gekomen. „Het wettelijk mogelijk maken om een X te krijgen is een van de stappen die nodig zijn om het systeem te fixen.”
Flip Strik identificeert zich als gendervrij en heeft sinds juli 2024 een X op diens ID-kaart staan. „Het betekent erkenning van mijn identiteit, het is fijn dat het eindelijk klopt.” Al voordat Strik een X had, had die jarenlang contact met organisaties om goed geregistreerd te staan. „Als ik iets bestel op internet moet je bijna altijd man of vrouw invullen, maar dat is aan het veranderen. Het wordt steeds vaker niet gevraagd.”
De zorgverzekeraar van Strik heeft ook systemen die niet goed met diens X overweg kunnen. „ Dus blijft de aanhef nog steeds mevrouw. Het is vooral de aanhef die een hoop systemen niet kunnen aanpassen.” Al het contact met organisaties kost Strik veel tijd en energie, maar dat houdt die niet tegen. „Als ik het niet doe, doet iemand anders het dan voor mij? Nee.”
Arendsen kreeg in januari 2025 een X op diens identiteitsbewijs, omdat hen er klaar mee was om telkens aangesproken te worden als ‘meneer’. Helaas heeft deze X op dat gebied nog niet zoveel veranderd als hen had gewild. „Veel organisaties zeggen dat hun systemen er nog niet klaar voor zijn”, vertelt die. Arendsen werkt in de techniek, dus begrijpt dat dat lastig is. Maar dit is volgens hen geen reden om artikel 1 van de Grondwet te overtreden. „Er zou geen verschil moeten zijn in de behandeling van iemand met een X, M of V. Sinds wanneer is ‘het systeem kan het niet’ een reden om een wet te overtreden?”
Arendsen had een afspraak bij een ziekenhuis in Nijmegen, maar de aanmeldzuil herkende diens paspoort niet. Gelukkig kon hen zich bij de balie wel aanmelden. Ook bij de politie ging het niet goed. In de zomer van 2025 deed Arendsen aangifte van anti-transgeweld. „Mijn statement werd in een standaard template gegoten over de plaats en tijd van aangifte, maar ook ‘hij deed aangifte van het volgende’. Het bleek niet mogelijk dit handmatig aan te passen.”
Arendsen stond bij de politie als onbekend in het systeem en niet als man of vrouw. Later bleek dat iedereen die niet als vrouw geregistreerd staat, met hij/hem wordt aangesproken in communicatie. „Het voelde op dat moment als een trap na.”
De buitenwereld ziet Lucas Goddijn als man, en dat vindt hij prima. „Ik ben niet zo bezig met gender.” Goddijns ouders lieten hem als kind zelf kiezen welke kleding hij droeg, welke sport hij deed en met welke vrienden hij omging. „Van mijn ouders heb ik nooit labels hoeven hebben.” Van kinds af aan vond hij het ook raar dat geslacht op het paspoort stond.
In zijn brief aan de rechter schreef hij dat hij gendernormen nutteloos vindt. De rechter ging daarin mee. Sinds november 2023 prijkt er een X op zijn paspoort. „Het is voor mij een middelvinger naar de overheid. Niet omdat ik haat heb naar de overheid, maar omdat ik het registeren van deze informatie gewoon echt onnodig vind. Voor anderen is dit proces waarschijnlijk heel belangrijk, maar voor mij is het meer: ik kan het, dus ik doe het.”
Goddijn heeft nog niet meegemaakt dat zijn X niet in een systeem gezet kon worden. „Dat is voor mij heel fijn, maar soms voel ik me ook wel schuldig dat het bij mij zo makkelijk gaat en voor anderen niet. Ik heb gewoon mazzel, denk ik.”